Për dekada, Evropa premtoi jetë të sigurt, punë, pension, shëndetësi dhe pleqëri të qetë. Por ky model kishte një kusht të heshtur, gjithmonë duhej të kishte mjaft të rinj që punonin për ta mbajtur sistemin gjallë. Tani ky kusht po dobësohet.
Evropa po plaket me shpejtësi dhe pyetja që dikur dukej e largët po bëhet gjithnjë e më praktike. Kush do t’i paguajë pensionet, kujdesin shëndetësor dhe shërbimet për një popullsi gjithnjë më të vjetër?
Problemi nuk është vetëm se njerëzit po jetojnë më gjatë. Kjo, në vetvete, është një arritje e madhe shoqërore. Problemi është se Evropa po lind më pak fëmijë, ndërsa brezat që po hyjnë në pension janë më të mëdhenj se brezat që po hyjnë në tregun e punës.
Në shumë vende evropiane, pensionet nuk paguhen nga një “kasafortë” ku secili e ka të ruajtur paranë e vet. Në pjesën më të madhe, sistemi funksionon me logjikën që punëtorët e sotëm, përmes kontributeve dhe taksave, financojnë pensionistët e sotëm. Kur numri i punëtorëve bie dhe numri i pensionistëve rritet, matematika bëhet më e vështirë.
Sipas Eurostatit, në vitin 2025 Bashkimi Evropian kishte pak më shumë se tre persona në moshë pune për çdo person mbi 65 vjeç, transmeton Vrojtuesi.
Ky raport pritet të rëndohet ndjeshëm gjatë dekadave të ardhshme. Projeksionet tregojnë se deri në fund të shekullit, Evropa mund të ketë rreth dy të moshuar për çdo tre persona në moshë pune.
Kjo nuk është vetëm statistikë demografike. Është presion mbi buxhetet, mbi familjet, mbi spitalet, mbi tregun e punës dhe mbi politikën.
Në debatet publike, migrimi shpesh paraqitet si çështje kulture, identiteti ose sigurie. Por pas shumë politikave të migrimit në Evropë qëndron edhe një arsye më e fortë. Ekonomia ka nevojë për njerëz.
Në sektorë si ndërtimi, transporti, kujdesi për të moshuarit, hoteleria, teknologjia dhe shëndetësia, shumë vende evropiane përballen me mungesë punëtorësh.
Kjo mungesë bëhet më e ndjeshme kur popullsia vendase plaket dhe kur të rinjtë nuk mjaftojnë për të zëvendësuar ata që dalin në pension.
Prandaj, kur Gjermania, Austria, Zvicra, Italia apo vende të tjera kërkojnë punëtorë nga jashtë, kjo nuk ndodh vetëm sepse ato shoqëri janë “të hapura”. Në shumë raste, migrimi është pjesë e formulës që mban në këmbë ekonominë, shërbimet publike dhe sistemet sociale.
Këtu hyn edhe Ballkani. Për shumë shqiptarë, migrimi në Evropë shihet si rrugë për një pagë më të mirë, jetë më të sigurt dhe mundësi më të mëdha për familjen.
Për vendet pritëse, ata nuk janë vetëm emigrantë. Janë infermierë, shoferë, punëtorë ndërtimi, kamarierë, teknikë, programerë, kujdestarë të të moshuarve dhe kontribuues në sistemet e taksave.
Me fjalë të tjera, një i ri nga Kosova, Shqipëria apo Maqedonia e Veriut që punon në Gjermani nuk është vetëm pjesë e historisë së vet personale. Ai bëhet edhe pjesë e matematikës demografike të Evropës.
Një nga arsyet kryesore pse Evropa po plaket është rënia e lindshmërisë. Eurostat ka raportuar se në vitin 2024 në Bashkimin Evropian lindën 3.55 milionë foshnje, ndërsa norma e fertilitetit ra në 1.34 lindje për grua. Kjo është shumë poshtë nivelit që zakonisht nevojitet për ta mbajtur popullsinë të qëndrueshme pa migrim.
Kur lindin më pak fëmijë, efekti nuk shihet menjëherë në pensione. Ai shfaqet pas 20, 30 ose 40 vjetësh, kur mungojnë brezat që duhet të hyjnë në tregun e punës. Kjo është arsyeja pse demografia është problem i ngadalshëm, por shumë i fuqishëm. Ajo nuk shpërthen brenda një dite, por kur fillon të ndihet, është e vështirë të kthehet shpejt mbrapa.
Në pamje të parë, qytetet evropiane mund të duken plot jetë, me ekonomi të zhvilluar dhe tregje pune aktive. Por nën sipërfaqe, struktura e popullsisë po ndryshon. Ka më shumë njerëz që kanë nevojë për pension, kujdes mjekësor dhe mbështetje afatgjatë, ndërsa pjesa që punon dhe paguan kontribute nuk po rritet me të njëjtin ritëm.
Evropa ka disa rrugë për ta përballuar plakjen, por asnjëra nuk është e lehtë.
Një mundësi është rritja e taksave dhe kontributeve. Kjo do të thotë që punëtorët dhe bizneset të paguajnë më shumë për të mbajtur sistemin. Por taksat më të larta mund të krijojnë pakënaqësi dhe të rëndojnë ekonominë.
Një mundësi tjetër është rritja e moshës së pensionimit. Kjo tashmë është diskutuar ose zbatuar në disa vende evropiane. Logjika është e thjeshtë, nëse njerëzit jetojnë më gjatë dhe janë më të shëndetshëm, mund të punojnë disa vite më shumë. Por kjo nuk është njësoj për të gjithë. Dikush që punon në zyrë mund ta ketë më të lehtë të punojë deri në moshë më të shtyrë sesa dikush që ka kaluar jetën në ndërtim, fabrikë apo punë fizike.
Zgjidhja e tretë është ulja e përfitimeve. Kjo do të thotë pensione më të vogla ose rritje më e ngadaltë e tyre. Politikisht, kjo është një nga rrugët më të vështira, sepse pensionistët janë grup i madh votuesish dhe shpesh më aktivë në zgjedhje.
Zgjidhja e katërt është migrimi. Evropa mund të sjellë më shumë punëtorë nga jashtë për të mbushur boshllëqet në tregun e punës. Por edhe kjo sjell debate politike, tensione kulturore dhe sfida integrimi.
Në praktikë, Evropa nuk do të zgjedhë vetëm njërën nga këto rrugë. Me shumë gjasë, do të përdorë nga pak prej të gjithave, më shumë punëtorë të huaj, pensionim më të vonshëm, më shumë automatizim, më shumë presion mbi buxhetet dhe reforma të vazhdueshme në sistemet sociale.
Pjesa më e ndjeshme për rajonin është se nevoja e Evropës për punëtorë po përputhet me dëshirën e shumë të rinjve nga Ballkani për t’u larguar. Kjo krijon një realitet me dy fytyra.
Për individin, migrimi mund të jetë sukses. Ai sjell pagë më të mirë, siguri më të madhe dhe mundësi për familjen. Por për vendin e origjinës, largimi masiv i të rinjve mund të thotë më pak punëtorë, më pak mjekë, më pak profesionistë, më pak lindje dhe më shumë presion mbi ekonominë vendore.
Banka Botërore ka vlerësuar se Ballkani Perëndimor është i prekur rëndë nga migrimi, me gati një të katërtën e qytetarëve që jetojnë jashtë rajonit. Në një raport tjetër për rajonin, theksohet se vendet e Ballkanit Perëndimor janë ndër popullsitë që po plaken më shpejt në Evropë dhe se dalja jashtë e njerëzve në moshë pune e rëndon edhe më shumë këtë proces.
Kjo e bën pyetjen edhe më të madhe. A po ndërtohet e ardhmja e Evropës mbi punëtorë që vijnë nga vende që vetë po boshatisen?
Për Kosovën, Shqipërinë dhe rajonin, kjo nuk është vetëm çështje migrimi. Është çështje zhvillimi. Nëse të rinjtë largohen sepse jashtë paguhen më mirë, atëherë problemi nuk zgjidhet vetëm duke u thënë të qëndrojnë. Duhet ekonomi që krijon vende pune dinjitoze, paga më të mira, shërbime më të besueshme dhe një ndjenjë se e ardhmja mund të ndërtohet edhe në vendin e tyre.
Evropa po plaket dhe i duhen punëtorë të rinj. Ballkani ka ende të rinj, por po i humb ata për shkak të mungesës së perspektivës. Njëra palë kërkon njerëz për ta mbajtur sistemin gjallë. Tjetra i humb pikërisht ata që i duhen për ta ndërtuar të ardhmen e vet.
Kjo është arsyeja pse pyetja për pensionet nuk është vetëm problem i Brukselit, Berlinit apo Romës. Është edhe pyetje për Prishtinën, Tiranën e Shkupin. Sepse kur një i ri largohet, ai mund ta ndihmojë ekonominë e Evropës, por pas vetes lë një boshllëk që nuk matet vetëm me numra. Matet me familje, shkolla, spitale, biznese dhe me të ardhmen e një vendi që çdo vit mbetet me më pak njerëz.
Fati që sot po e shqetëson Evropën mund ta ndjekë nesër edhe Prishtinën, Tiranën e Shkupin. Sepse kur të rinjtë largohen për të mbajtur gjallë ekonomitë e vendeve të pasura, vendet prej nga ikin mbeten me më pak punëtorë, më pak kontribute dhe më pak njerëz që mund ta mbajnë gjallë sistemin. Evropa po kërkon të rinj për ta paguar faturën e plakjes së saj, por Ballkani rrezikon ta marrë të njëjtën faturë më vonë, në një formë edhe më të rëndë. /Vrojtuesi
