Besimi në Zot vazhdon të jetë i përhapur në pjesën më të madhe të botës, pavarësisht zhvillimit të shkencës dhe rritjes së numrit të njerëzve që nuk identifikohen me ndonjë fe. Një studim i publikuar nga Pew Research Center në vitin 2025 gjeti se mesatarisht 83 për qind e të anketuarve në 35 shtete besojnë në Zot, shkruan Vrojtuesi.
Megjithatë, pyetja nëse Zoti ekziston mbetet një nga temat më të debatueshme në filozofi, shkencë dhe teologji. Për Chris Langanin, amerikanin që mediat e kanë cilësuar prej vitesh si një nga njerëzit më inteligjentë në botë, përgjigjja është e prerë: po.
Langan është bërë i njohur për rezultatet jashtëzakonisht të larta të raportuara në testet e inteligjencës dhe për modelin e tij të quajtur “Cognitive-Theoretic Model of the Universe”, ose CTMU. Ky model përpiqet ta shpjegojë realitetin si një sistem që jo vetëm ekziston, por edhe e organizon dhe e përpunon vetveten.
Langan është prezantuar prej vitesh në media si një nga njerëzit me koeficientin më të lartë të inteligjencës në botë, me rezultate të raportuara ndërmjet 190 dhe 210. Megjithatë, këto shifra nuk mbështeten në një rekord të vetëm zyrtar dhe të verifikueshëm. Edhe krahasimi me Albert Einsteinin është kryesisht mediatik, pasi nuk ka dëshmi se fizikani i njohur iu nënshtrua ndonjëherë një testi të standardizuar të inteligjencës. Për këtë arsye, nuk mund të përcaktohet me siguri nëse Langan kishte një IQ më të lartë se Einsteini.
“Realiteti ka një identitet”
Në një intervistë të publikuar më 20 tetor 2024 në CTMU Radio, gazetari dhe komentatori amerikan Michael Knowles e pyeti Langanin drejtpërdrejt nëse Zoti ekziston.
“Po. Realiteti ka një identitet. Identiteti është ajo nëpërmjet së cilës diçka ekziston. Në fakt, kur e përdorni fjalën ‘realitet’, ju po emërtoni një identitet. Po identifikoni diçka”, u përgjigj Langan.
Sipas tij, pasi përcaktohet realiteti si një tërësi e vetme, mund të shqyrtohen vetitë e tij. Langan pretendon se këto veti përputhen me ato që fetë e mëdha ia atribuojnë Zotit.
“Pasi ta keni ndërtuar kornizën paraprake, filloni t’i nxirrni vetitë e këtij identiteti dhe zbuloni se ato përputhen me vetitë e Zotit, siç përshkruhet në shumicën e feve kryesore të botës”, tha ai.
Në modelin e tij, Zoti lidhet me burimin dhe organizimin e të gjithë realitetit. Langan ia atribuon Zotit gjithëdijen, gjithëfuqinë dhe kudondodhjen, por shton edhe vetëdijen. Sipas tij, Zoti nuk është vetëm një parim abstrakt apo një ligj fizik, por një qenie e vetëdijshme me të cilën njerëzit mund të krijojnë marrëdhënie personale.
A beson në Zotin e krishterimit?
Pikëpamja e Langanit afrohet me disa elemente të besimit të krishterë, por nuk kufizohet vetëm në të. Gjatë intervistës, Michael Knowles e lidh shpjegimin e tij me Moisiun, Trininë dhe mësimet e krishterimit, ndërsa Langan pajtohet me idenë e një Zoti të vetëdijshëm dhe personal.
Megjithatë, ai e ndërton konceptin e tij mbi modelin CTMU dhe e paraqet Zotin si burimin, identitetin dhe parimin organizues të të gjithë realitetit. Në këtë kuptim, pikëpamja e tij është më e gjerë se doktrina tradicionale e një feje të vetme dhe përfshin ngjashmëri edhe me judaizmin, islamin, tradita të tjera filozofike e fetare.
Nga ana tjetër, Langan nuk e kufizon shpjegimin vetëm te fetë abrahamike. Ai përmend edhe hinduizmin, taoizmin dhe disa interpretime të budizmit, duke argumentuar se traditat e ndryshme përpiqen ta përshkruajnë të njëjtin parim themelor të realitetit.
Pikëpamja e tij është më afër panenteizmit sesa panteizmit. Panteizmi e barazon Zotin me universin, ndërsa panenteizmi pohon se universi ekziston brenda Zotit, por se Zoti është më i madh dhe nuk kufizohet nga bota fizike.
Sipas modelit CTMU, Zoti është burimi që e krijon, e organizon dhe e mban të lidhur të gjithë realitetin. Langan e përshkruan atë si një qenie të vetëdijshme, të gjithëdijshme dhe personale, brenda së cilës ekzistojnë edhe vetëdijet individuale të njerëzve.
Kjo pikëpamje përputhet me besimin e tij të krishterë, sipas të cilit Zoti nuk është vetëm një forcë apo energji e papërcaktuar, por një qenie me vetëdije dhe vullnet, me të cilën njeriu mund të krijojë marrëdhënie personale. Langan përpiqet ta shpjegojë këtë besim edhe përmes modelit të tij filozofik dhe teorik për realitetin.
A përbën kjo një provë shkencore?
Langan e paraqet CTMU-në si një model filozofik dhe metafizik përmes të cilit përpiqet të shpjegojë lidhjen ndërmjet realitetit, mendjes dhe vetëdijes. Në materialet e tij, ai përdor koncepte nga logjika dhe matematika për të argumentuar se vetitë themelore të realitetit përputhen me ato që fetë ia atribuojnë Zotit.
Megjithatë, CTMU-ja nuk konsiderohet një teori shkencore e konfirmuar përmes eksperimenteve dhe as një provë e pranuar gjerësisht nga komuniteti shkencor për ekzistencën e Zotit. Ajo mbetet kryesisht një kornizë filozofike e ndërtuar nga Langani për ta shpjeguar natyrën e realitetit dhe të vetëdijes.
Akademitë Kombëtare të Shkencave në Shtetet e Bashkuara sqarojnë se shkenca zakonisht nuk mund t’i provojë ose t’i kundërshtojë pretendimet për qenie dhe realitete mbinatyrore, pasi ato nuk mund të testohen përmes metodave të zakonshme shkencore.
Edhe mes shkencëtarëve nuk ekziston një qëndrim i përbashkët për besimin në Zot. Në një anketë të Pew Research Center, të zhvilluar në vitin 2009 me anëtarë të Shoqatës Amerikane për Përparimin e Shkencës, 33 për qind deklaruan se besonin në Zot dhe 18 për qind në një fuqi ose frymë universale, ndërsa 41 për qind thanë se nuk besonin në asnjërën.
Si e përshkruan jetën pas vdekjes?
Langan ka folur edhe për atë që, sipas tij, ndodh pas vdekjes. Në podcastin “Theories of Everything”, të drejtuar nga Curt Jaimungal, ai deklaroi se vdekja fizike nuk e shuan vetëdijen, por i jep fund lidhjes së saj me trupin aktual.
“Kur tërhiqeni nga ky realitet, ktheheni drejt origjinës së realitetit. Mund t’ju jepet një trup zëvendësues, një lloj tjetër trupi që ju mundëson të vazhdoni të ekzistoni”, u shpreh Langan.
Sipas shpjegimit të tij, pas vdekjes vetëdija largohet nga realiteti fizik që njohim dhe kalon në një formë tjetër ekzistence. Ai e krahason këtë gjendje me meditimin, gjatë të cilit individi vazhdon të ekzistojë dhe të vëzhgojë ndryshimet.
Langan foli gjithashtu për mundësinë e rimishërimit, duke pohuar se jetët e ndryshme mund të zhvillohen njëkohësisht në një realitet që nuk i nënshtrohet mënyrës lineare me të cilën njerëzit e përjetojnë kohën. Këto pohime burojnë nga modeli i tij filozofik për realitetin dhe vetëdijen.
Në të njëjtën linjë, ai e lidh ekzistencën e Zotit me strukturën dhe funksionimin e vetë realitetit. Për Langanin, Zoti është një qenie e vetëdijshme dhe personale, ndërsa vazhdimësia e vetëdijes pas vdekjes është pjesë e së njëjtës përpjekje për të shpjeguar lidhjen ndërmjet njeriut, universit dhe burimit të ekzistencës.
Ku ndahen provat shkencore nga bindjet fetare?
Pohimet e Langanit për Zotin, vetëdijen dhe jetën pas vdekjes janë pjesë e modelit të tij filozofik për realitetin. Ato nuk janë konfirmuar përmes eksperimenteve dhe nuk përfaqësojnë një qëndrim të pranuar nga komuniteti shkencor. Përdorimi i koncepteve nga matematika dhe logjika mund ta bëjë një argument më të strukturuar, por nuk e shndërron automatikisht atë në një përfundim shkencor.
Shkenca mbështetet në pohime që mund të vëzhgohen, maten, testohen dhe, nëse provat tregojnë të kundërtën, të rrëzohen. Për çështje si zhvillimi i jetës në Tokë, për shembull, teoria e evolucionit mbështetet nga një numër i madh provash nga gjenetika, paleontologjia, anatomia krahasuese dhe vëzhgimet e drejtpërdrejta të ndryshimeve te organizmat.
Për këtë arsye, interpretimet fetare që pretendojnë se të gjitha speciet janë krijuar menjëherë në formën e tyre të sotme nuk përputhen me njohuritë shkencore. Megjithatë, shumë besimtarë nuk i lexojnë tekstet fetare si përshkrime të drejtpërdrejta shkencore dhe e pranojnë evolucionin si proces natyror, pa e parë atë domosdoshmërisht si mohim të besimit në Zot.
Në anën tjetër, shkenca nuk ka prodhuar prova se ekziston një krijues, por as nuk ka një metodë me të cilën mund të përjashtojë çdo koncept të mundshëm të Zotit. Pyetjet për kuptimin përfundimtar të ekzistencës, qëllimin e universit ose vazhdimin e vetëdijes pas vdekjes zakonisht kalojnë nga fusha e shkencës në filozofi dhe teologji, përveç rasteve kur shoqërohen me pretendime konkrete që mund të testohen.
Edhe bindjet personale të shkencëtarëve nuk mund të përdoren si prova. Mes tyre ka besimtarë, ateistë dhe agnostikë, ndërsa pikëpamjet ndryshojnë sipas vendit, kulturës dhe përvojës personale. Një zbulim shkencor vlerësohet sipas provave që e mbështesin, jo sipas bindjeve fetare të personit që e ka bërë.
Në këtë kuptim, argumenti i Langanit mund të lexohet si përpjekje për ta lidhur logjikën me besimin. Ai ofron një këndvështrim filozofik interesant, por jo një përgjigje përfundimtare shkencore për ekzistencën e Zotit.
Deri më sot, shkenca nuk ka dhënë një përgjigje përfundimtare për ekzistencën apo mos ekzistencën e Zotit. Ajo ka shpjeguar shumë nga mekanizmat e universit dhe të jetës, por pyetja për burimin dhe kuptimin e tyre vazhdon të mbetet e hapur. /Vrojtuesi
