Njerëzit me sy të kaltër mund ta kenë trashëguar këtë tipar nga një paraardhës i vetëm, i cili besohet se ka jetuar mijëra vjet më parë. Kjo ide, e mbështetur nga studime gjenetike, lidhet me një ndryshim të vogël në ADN që uli prodhimin e pigmentit në iris dhe bëri që sytë të dukeshin të kaltër në vend të ngjyrës kafe.
Tema u rikthye në vëmendje pasi Dr. Melissa Ilardo, profesoreshë e informatikës biomjekësore në Universitetin e Utah, foli për origjinën e syve të kaltër në podcastin e Andrew Huberman. Ajo e përshkroi këtë si një nga faktet e saj të preferuara gjenetike, duke thënë se të gjithë njerëzit me sy të kaltër rrjedhin nga i njëjti person, transmeton Vrojtuesi.
Duke shpjeguar se si mund të ketë nisur ky tipar, Ilardo tha se në një moment të historisë njerëzore një individ pati një ndryshim në ngjyrën e syve.
“Është e jashtëzakonshme ta imagjinosh këtë person që kishte sy të kaltër për herë të parë”, u shpreh ajo.
Ngjyra e syve është një nga shenjat më të dukshme të trashëgimisë gjenetike. Sytë kafe janë më të zakonshmit në botë, ndërsa ngjyrat e tjera, si e kaltra, e gjelbra, lajthia dhe gri, shfaqen më rrallë. Dallimi kryesor lidhet me sasinë e melaninës, pigmentit që gjendet në iris, pjesën e ngjyrosur të syrit që rrethon bebëzën.
Në rastin e syve të kaltër, nuk bëhet fjalë për një pigment të kaltër. Sytë duken të tillë sepse kanë shumë pak melaninë në pjesën e përparme të irisit dhe drita shpërndahet në një mënyrë që reflekton më shumë nuanca të kaltra. Ky është një efekt i ngjashëm me mënyrën se si qielli duket i kaltër, edhe pse nuk përmban pigment të kaltër.
Shpjegimi gjenetik lidhet kryesisht me dy zona të rëndësishme të ADN-së, OCA2 dhe HERC2. Gjeni OCA2 ndikon në prodhimin e pigmentit, ndërsa një ndryshim në zonën HERC2 mund të veprojë si një lloj “çelësi” që ul aktivitetin e OCA2. Kur ky aktivitet dobësohet, në iris prodhohet më pak melaninë dhe syri merr pamje më të çelët.
Një studim i vitit 2008 nga Universiteti i Kopenhagës, i botuar në revistën shkencore Human Genetics, analizoi ADN-në e njerëzve me sy të kaltër nga vende të ndryshme, përfshirë Danimarkën, Turqinë dhe Jordaninë. Studiuesit gjetën një model të përbashkët gjenetik te pjesëmarrësit me sy të kaltër, duke sugjeruar se ky tipar mund të ketë ardhur nga një mutacion i vetëm i lashtë.
Profesori Hans Eiberg, një nga autorët e studimit, ka shpjeguar se njerëzit fillimisht kishin sy kafe, ndërsa mutacioni që ndikoi te OCA2 krijoi një mekanizëm që e uli aftësinë për të prodhuar pigmentin që i bën sytë kafe. Sipas tij, njerëzit me sy të kaltër kanë trashëguar të njëjtin ndryshim në të njëjtin vend të ADN-së.
Shkencëtarët besojnë se ky ndryshim mund të ketë ndodhur rreth 6 mijë deri në 10 mijë vjet më parë. Prej atëherë, tipari është përhapur brez pas brezi, sidomos në disa popullata evropiane, ku sytë e kaltër janë më të zakonshëm sesa në pjesë të tjera të botës.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se dy persona me sy të kaltër janë të afërm në kuptimin familjar të afërt. Bëhet fjalë për një lidhje shumë të largët gjenetike, të shtrirë në mijëra vjet dhe në shumë breza. Në praktikë, kjo lidhje është më shumë një gjurmë e historisë së largët njerëzore sesa një afërsi familjare.
Ilardo sugjeroi se ky tipar mund të jetë përhapur edhe për shkak se sytë e kaltër mund të jenë perceptuar si veçori e rrallë ose tërheqëse në disa komunitete. Në biologji, tipare të tilla mund të bëhen më të zakonshme jo vetëm përmes mbijetesës, por edhe përmes përzgjedhjes seksuale, kur një veçori shihet si më interesante ose më e dëshirueshme nga partnerët e mundshëm.
Edhe pse zbulimi është i njohur për thjeshtësinë e tij tërheqëse, shkencëtarët theksojnë se ngjyra e syve nuk varet vetëm nga një gjen. Ajo është një tipar kompleks, ku ndikojnë disa gjene dhe kombinime të ndryshme trashëgimore. Për këtë arsye, ngjyra e syve të një fëmije nuk mund të parashikohet gjithmonë me saktësi vetëm nga ngjyra e syve të prindërve. /Vrojtuesi
