Një kompani teknologjike në San Francisko po zhvillon robotë humanoidë për ushtrinë amerikane dhe po teston dy prej tyre në Ukrainë. Robotët “Phantom” synohen fillimisht për furnizim, zbulim, evakuim të të plagosurve dhe inspektim të zonave të rrezikshme, por kompania nuk e fsheh objektivin më të diskutueshëm, që është armatosja e tyre për veprime në vijën e frontit.
Në hapësirën industriale të startup-it Foundation, roboti i zi, me trup të mbuluar me çelik dhe pa tipare fytyre, nuk po kryen ndonjë simulim luftarak. Ai po lëviz dhe po manipulon kuba shumëngjyrësh për fëmijë.
Sipas bashkëthemeluesit dhe drejtorit ekzekutiv të kompanisë, Sankaet Pathak, ky lloj ushtrimi i lirë i shërben mbledhjes së të dhënave për mënyrën se si roboti ndërvepron me objektet dhe mjedisin fizik.
“Na duhen të dhëna nga ndërveprimi i tij me mjedisin dhe kjo është menyja e sotme”, shpjegoi Pathak për BBC-në gjatë demonstrimit të robotit rreth 80 kilogramë, përcjell Vrojtuesi.
Nga bartja e furnizimeve deri te përdorimi i armëve
Ndryshe nga shumica e kompanive që po ndërtojnë robotë humanoidë për fabrika, magazina ose përdorim shtëpiak, Foundation e ka përfshirë mbrojtjen ushtarake në planet e saj zyrtare.
Kompania parashikon që robotët të marrin furnizime, të hartëzojnë ndërtesa, të kryejnë zbulim, të tërheqin pajisje, të evakuojnë të plagosurit dhe të hyjnë në zona ku ushtarët do të rrezikonin jetën. Faqja zyrtare e Foundation pranon hapur se robotët e saj janë projektuar edhe për mjedise të mbrojtjes dhe se kompania nuk është zotuar kundër armatosjes së tyre.
Pathak argumenton se dërgimi i robotëve në ndërtesa, korridore të ngushta ose pika ku ushtarët mund të bien në pritë do ta zvogëlonte rrezikun për njerëzit.
Sipas tij, një robot tokësor mund të identifikojë dhe të godasë një objektiv me më shumë saktësi sesa një sulm autonom nga ajri, duke zvogëluar edhe dëmet ndaj civilëve.
Megjithatë, Phantom MK-1 është ende larg një roboti të gatshëm për luftë. Modeli i parë nuk ka bateri të integruar, nuk është rezistent ndaj ujit ose pluhurit dhe nuk mund të ngrihet vetë pasi rrëzohet. Duart e tij nuk kanë forcën dhe shkathtësinë e nevojshme, ndërsa kyçet nuk janë ende të përshtatshme për manipulimin e mjeteve të ndërlikuara.
Një model i dytë, Phantom MK-2, po ndërtohet në një pjesë të mbyllur të objektit. Kompania pretendon se ai do të ketë bateri për rreth gjashtë orë punë, do t’i rezistojë kushteve të jashtme dhe do të jetë në gjendje të ngrihet pas rrëzimit. Duart dhe kyçet e reja synohen të lëvizin në më shumë drejtime, përfshirë lëvizjet e nevojshme për përdorimin e armëve.
Dy robotë po testohen në Ukrainë
Foundation ka siguruar kontrata kërkimore me vlerë rreth 24 milionë dollarë me degë të ushtrisë amerikane. Dy robotë janë dërguar edhe në Ukrainë për testime në kushte reale.
Pathak tha se programi amerikan është aktualisht i kufizuar në manipulimin dhe bartjen e armëve, jo në shkrepjen e tyre. Në Ukrainë, megjithatë, testimet përfshijnë edhe mundësinë e armatosjes së robotëve. Informacionet e publikuara më herët tregojnë se Phantomët janë përdorur fillimisht për detyra logjistike dhe mbledhje të të dhënave nga mjediset e luftës, jo si njësi autonome luftarake.
Interesimi ushtarak për teknologjinë humanoide nuk kufizohet vetëm te Foundation. Ushtria amerikane po zhvillon konkursin “xTechHumanoid”, në të cilin deri në dhjetë finalistë pritet t’i demonstrojnë sistemet e tyre para ekspertëve të ushtrisë dhe Departamentit të Mbrojtjes gjatë vitit 2026. Qëllimi është të shqyrtohen robotë që në të ardhmen mund t’i ndihmojnë ushtarët në terrene dhe detyra të ndryshme.
Foundation ka një objektiv shumë ambicioz: të arrijë kapacitet prodhimi prej së paku 40 mijë robotësh në vit deri në fund të vitit 2027 dhe, në afat më të gjatë, ta ulë çmimin nën 20 mijë dollarë për njësi.
Pathak thotë se Kina po investon në të njëjtën teknologji dhe se Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj nuk duhet të mbeten prapa. Ai përfytyron qindra mijëra robotë humanoidë të drejtuar nga inteligjenca artificiale, të cilët do të plotësonin në tokë rolin që dronët po marrin gjithnjë e më shumë në ajër.
Si mendon dhe lëviz Phantom?
Phantom drejtohet nga një sistem i inteligjencës artificiale i quajtur “Cortex”. Roboti merr një detyrë, si transportimi i furnizimeve ose hartëzimi i një ndërtese, dhe përpiqet ta realizojë duke përdorur njohuritë e fituara nga video, fotografi, tekst dhe demonstrime praktike.
Kamerat në kokën e tij ofrojnë pamje 360 gradë. Sistemi analizon objektet, pengesat dhe lëvizjet përreth, pastaj përshtat hapat dhe pozicionin e trupit.
Sipas Pathak, Cortex kombinon dy lloje modelesh. Modeli i arsyetimit e interpreton objektivin dhe përgatit planin e veprimit. Një “model i botës”, i trajnuar me video nga interneti dhe me të dhëna të mbledhura nga roboti, parashikon se si do të reagojë mjedisi.
Edhe loja me kubat në laborator ka këtë qëllim: roboti mëson se çfarë ndodh kur e kap, e shtyn, e lëshon ose e zhvendos një objekt.
Pse pamja njerëzore mund të mashtrojë?
Forma e robotit krijon përshtypjen se ai ka aftësi të ngjashme me një njeri. Ekspertët paralajmërojnë se ky perceptim është i gabuar.
Dean Fankhauser, nga firma këshilluese Robozaps, thotë se robotët humanoidë komercialë ende kanë vështirësi edhe me paketimin në magazina ose hapjen e dyerve. Robotët me katër këmbë, të ngjashëm me qentë, mund të lëvizin më shpejt dhe me më pak energji në terrene të vështira.
“Nëse sot do të shpërthente një luftë në Tajvan, ideja se Kina do t’i armatoste këta robotë dhe do të luftonte me efikasitet është fantazi”, tha Fankhauser. Ai nuk e përjashton që situata të ndryshojë pas pesë ose dhjetë vjetësh.
Robert Griffin, studiues në Institutin e Floridës për Njohjen Njerëzore dhe të Makinerive, e sheh vlerën e robotëve në zvogëlimin e rrezikut për ushtarët, por thotë se mjediset e paparashikueshme mbeten pengesa kryesore.
Një robot duhet të jetë në gjendje të kalojë përmes një dritareje me lartësi të panjohur, të zbresë në një sipërfaqe të pabarabartë dhe të orientohet menjëherë brenda një ndërtese që nuk e ka parë më parë.
“Duke parë formën njerëzore krijohet përshtypja e aftësive njerëzore, por këto sisteme autonome ende nuk dinë ta përballojnë pasigurinë e pakufizuar”, tha Griffin.
Sipas tij, ushtarët kanë arritur t’i ngatërrojnë sistemet e inteligjencës artificiale duke bërë veprime të pazakonta, si rrotullime trupore ose vendosja e kutive të kartonit mbi kokë. Algoritmi që është trajnuar për të njohur një siluetë tipike njerëzore mund të dështojë kur përballet me diçka që nuk gjendet në të dhënat e tij.
Kush do ta marrë vendimin për të vrarë?
Pathak thotë se njerëzit duhet të mbeten “brenda ciklit të vendimmarrjes” dhe të miratojnë çdo përdorim të forcës vdekjeprurëse. Por ai lë hapësirë për raste kur roboti mund të qëllojë në mënyrë autonome për të parandaluar një rezultat katastrofik.
Pikërisht ky përjashtim është një nga shqetësimet kryesore të ekspertëve të etikës dhe së drejtës ndërkombëtare.
Koalicioni “Stop Killer Robots” paralajmëron se armët autonome mund ta ulin pragun për fillimin e luftërave, ta largojnë njeriun nga pasojat e sulmit dhe ta bëjnë më të paqartë përgjegjësinë për vrasjen e civilëve ose shkeljen e ligjeve të luftës. Makineritë nuk e kuptojnë vlerën e jetës, kontekstin moral ose pasojat njerëzore të një vendimi.
Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq kërkon ruajtjen e kontrollit njerëzor mbi përdorimin e forcës dhe vendosjen e kufizimeve të detyrueshme për armët autonome. Sipas tij, sa më kompleks të bëhet sistemi, aq më e vështirë është të parashikohet se kur, ku dhe pse mund të sulmojë.
Paralajmërimi i Geoffrey Hinton, që njihet si babai i Inteligjencës Artificiale
Shqetësime të ngjashme ka ngritur edhe Geoffrey Hinton, një nga shkencëtarët që ndihmoi në zhvillimin e rrjeteve neurale moderne dhe fitues i Çmimit Nobel për Fizikë më 2024.
Gjatë fjalimit të tij në ceremoninë e Nobelit, Hinton paralajmëroi se inteligjenca artificiale mund të përdoret për krijimin e armëve vdekjeprurëse që vendosin vetë se kë duhet të vrasin ose plagosin. Ai ka argumentuar gjithashtu se robotët ushtarakë mund ta bëjnë luftën politikisht më të lehtë për t’u nisur, sepse qeveritë do të përballeshin me humbjen e makinerive dhe jo me kthimin e trupave të ushtarëve të vrarë.
Rreziku, sipas Hintonit dhe studiuesve të tjerë, nuk qëndron vetëm te një robot që humb kontrollin. Ai përfshin edhe përdorimin e sistemeve të bindura nga qeveritë, ushtritë ose grupet kriminale për vëzhgim, sulme kibernetike dhe vrasje në shkallë të gjerë.
Nga “Terminator” te lufta reale
Filmi “The Terminator”, i publikuar më 1984, paraqiste një robot vrasës të dërguar nga viti 2029 për ta ndryshuar rezultatin e luftës së ardhshme ndërmjet njerëzve dhe makinerive. Në qendër të historisë ishte Skynet, një inteligjencë artificiale ushtarake që merrte kontrollin dhe e kthente teknologjinë kundër krijuesve të saj.
Phantom nuk është Terminator. Ai nuk është i vetëdijshëm, nuk mendon si njeri, nuk funksionon për një kohë të gjatë pa mbështetje dhe mund të dështojë përballë situatave që një ushtar do t’i zgjidhte instinktivisht.
Megjithatë, zhvillimet reale po prekin pjesën më të rëndësishme të paralajmërimit të filmit: lidhjen e inteligjencës artificiale me armët dhe transferimin gradual të vendimeve ushtarake nga njerëzit te algoritmet.
Në vitet e afërta, luftërat ka më shumë gjasa të drejtohen nga rrjete dronësh, automjete tokësore pa ekuipazh, sensorë, sisteme zbulimi dhe algoritme që sugjerojnë objektiva, sesa nga ushtri robotësh humanoidë që marshojnë si njerëzit. Robotët me këmbë pritet të përdoren fillimisht në detyra mbështetëse, në mjedise të kontrolluara dhe nën mbikëqyrjen e operatorëve.
Pyetja vendimtare nuk është vetëm nëse një robot do të mund të ecë, të hapë një derë ose të mbajë një armë. Çështja është se kush do ta japë urdhrin për të qëlluar, kush do të ndërhyjë kur sistemi gabon dhe kush do të mbajë përgjegjësi kur një algoritëm e identifikon njeriun e gabuar si kërcënim. /Vrojtuesi
