Në një kohë kur shoqëria shqiptare po përballet me valët e forta të modernizimit dhe emigracionit, shtyllat e saj më tradicionale po lëkunden. Ajo që dikur konsiderohej si qeliza e pathyeshme e stabilitetit, familja, po kalon nëpër një proces transformimi rrënjësor që po i ndryshon faqen vendit. Shifrat e fundit nuk janë thjesht statistikë, por një pasqyrë e një Shqipërie të re.
Kjo pasqyrë e re reflektohet qartë në shifrat e fundit zyrtare, ku martesa po tkurret dhe divorci po rritet në nivele të papara më parë. Viti 2024 shënoi tashmë minimumin historik të lidhjeve zyrtare dhe, njëkohësisht, raportin më të lartë të ndarjeve të regjistruara ndonjëherë. Sipas një analize të publikuar nga revista Monitor, bazuar në të dhënat e Drejtorisë së Përgjithshme të Gjendjes Civile dhe INSTAT-it, kjo krizë ka arritur një pikë kulmore, ku pothuajse një në tre martesa të regjistruara gjatë vitit të kaluar përfundoi me ndarje, duke e shndërruar divorcin nga një përjashtim i dikurshëm në një dukuri masive shoqërore.
Shifrat për martesat tregojnë një rënie të gjatë dhe të qëndrueshme. Në vitin 1990, në Shqipëri regjistroheshin rreth 29 mijë martesa në vit. Gjatë viteve ’90 dhe fillimit të viteve 2000, ky nivel mbeti relativisht i qëndrueshëm, me luhatje rreth 25–27 mijë martesa në vit. Pas vitit 2004, nisi një rënie strukturore, e cila u thellua ndjeshëm pas vitit 2015. Pandemia e Covid-19 e përshpejtoi këtë prirje, por rënia nuk u ndal as pas saj. Në vitin 2024 u regjistruan vetëm 16 120 martesa, pothuajse gjysma e nivelit të fillimit të viteve ’90.
Paralelisht me rënien e martesave, treguesi i divorceve ka ndjekur një trajektore të kundërt. Në vitin 1990, për çdo 100 martesa kishte 9.2 divorce. Ky tregues ra në minimumin historik prej 5.9 në vitin 1997, por më pas nisi një rritje të vazhdueshme. Që nga viti 2018, numri i divorceve kaloi mbi 20 për 100 martesa. Raportimi më i fundit tregon se viti 2024 shënoi një rekord absolut me 29.8 divorce për 100 martesa, niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë në vend.
Sipas analistëve socio-demografikë, këto shifra reflektojnë një transformim të thellë të strukturave familjare dhe sociale. Sociologu Gëzim Tushi shprehet se në vitet e para të tranzicionit, kur pasiguria ekonomike dhe mungesa e alternativave mbanin bashkë familje të tëra, divorci shihej si dështim ose si një “luks” i paarritshëm. Sot, në një shoqëri më të ekspozuar ndaj modeleve perëndimore, me individë më të pavarur ekonomikisht dhe më të vetëdijshëm për mirëqenien personale, zgjedhjet për jetën në çift kanë ndryshuar rrënjësisht.
Ekspertë të familjes dhe politikave sociale e lidhin rritjen e divorceve me disa faktorë kyç, si urbanizimin e shpejtë, emigracionin masiv të të rinjve, presionin ekonomik mbi familjet e reja dhe ndryshimin e normave shoqërore, ku prioritet po i jepet stabilitetit individual dhe jo më mbijetesës kolektive të familjes. Këta faktorë kanë dobësuar rolin tradicional të martesës si institucion social afatgjatë.
Nga ana institucionale, kjo prirje po reflektohet drejtpërdrejt në sistemin gjyqësor dhe shërbimet sociale. Psikologë socialë dhe profesionistë të drejtës familjare raportojnë një rritje të ndjeshme të çështjeve që lidhen me ndarjet, kujdestarinë e fëmijëve dhe ndarjen e pasurisë. Gëzim Tushi thekson se rritja e divorceve sjell sfida të reja për mbrojtjen e fëmijëve dhe për mbështetjen sociale të prindërve të vetëm, duke kërkuar politika më të qarta dhe ndërhyrje të strukturuara.
Avokatja Nexhi Beqiri vëren se një pjesë e madhe e divorceve të viteve të fundit vijnë nga çifte në të 40-at, të cilët janë më pak të gatshëm për kompromise krahasuar me brezat e mëparshëm. Sipas saj, proceset gjyqësore që pasojnë këto ndarje, veçanërisht për çështjet e pronës dhe kujdestarisë së fëmijëve, zgjasin me muaj, e shpesh me vite, duke e rënduar më tej ngarkesën e gjykatave.
Fenomeni i rritjes së divorceve nuk është i izoluar vetëm në Shqipëri. Në shumë vende të botës, veçanërisht në Evropë dhe Amerikën e Veriut, martesat janë në rënie dhe divorcet kanë arritur nivele të larta gjatë dekadave të fundit. Studime ndërkombëtare tregojnë se shtyrja e martesës në moshë më të vonë, rritja e bashkëjetesave pa martesë, pavarësia ekonomike e grave dhe ndryshimi i rolit të familjes tradicionale kanë ndikuar drejtpërdrejt në këtë prirje. Në disa vende të Bashkimit Evropian, më shumë se 40 për qind e martesave përfundojnë në divorc, ndërsa në shtete nordike, bashkëjetesa pa martesë është bërë normë shoqërore. Edhe në SHBA, normat e martesës kanë rënë ndjeshëm që nga vitet ’80, ndërkohë që divorci është stabilizuar në nivele të larta, duke reflektuar një model të ngjashëm transformimi social.
Ky transformim shoqëror shoqërohet edhe me ndryshime të thella demografike, veçanërisht në raport me moshën e lindjeve dhe planifikimin familjar. Në Shtetet e Bashkuara, për shembull, të dhënat e viteve të fundit tregojnë një rritje të ndjeshme të lindjeve nga gratë mbi 40 vjeç, një fenomen që lidhet drejtpërdrejt me shtyrjen e martesës, karrierën profesionale dhe pasigurinë ekonomike në moshë më të re. Në Shtetet e Bashkuara, për shembull, të dhënat e viteve të fundit tregojnë një rritje të ndjeshme të lindjeve nga gratë mbi 40 vjeç, një fenomen që lidhet drejtpërdrejt me shtyrjen e martesës, karrierën profesionale dhe pasigurinë ekonomike në moshë më të re. Ky zhvillim tregon se modeli tradicional i krijimit të familjes po zëvendësohet gradualisht nga zgjedhje më të vonshme dhe më individuale, një prirje që po reflektohet, me intensitet të ndryshëm, edhe në shoqëri si ajo shqiptare.
Në këtë kontekst, Shqipëria po ndjek një trajektore që tashmë është parë në shumë shoqëri të tjera, por me ritme të shpejta dhe pasoja që ende nuk janë adresuar plotësisht nga politikat publike. Shifrat e fundit nuk flasin vetëm për më shumë ndarje, por për një ndryshim të thellë në mënyrën se si shqiptarët e konceptojnë familjen, martesën dhe përgjegjësitë që burojnë prej tyre. /Vrojtuesi
