Tema u rikthye në vëmendje pasi Dr. Melissa Ilardo, profesoreshë e informatikës biomjekësore në Universitetin e Utah, foli për origjinën e syve të kaltër në podcastin e Andrew Huberman. Ajo e përshkroi këtë si një nga faktet e saj të preferuara gjenetike, duke thënë se të gjithë njerëzit me sy të kaltër rrjedhin nga i njëjti person, transmeton Vrojtuesi.

Duke shpjeguar se si mund të ketë nisur ky tipar, Ilardo tha se në një moment të historisë njerëzore një individ pati një ndryshim në ngjyrën e syve.

“Është e jashtëzakonshme ta imagjinosh këtë person që kishte sy të kaltër për herë të parë”, u shpreh ajo.

Ngjyra e syve është një nga shenjat më të dukshme të trashëgimisë gjenetike. Sytë kafe janë më të zakonshmit në botë, ndërsa ngjyrat e tjera, si e kaltra, e gjelbra, lajthia dhe gri, shfaqen më rrallë. Dallimi kryesor lidhet me sasinë e melaninës, pigmentit që gjendet në iris, pjesën e ngjyrosur të syrit që rrethon bebëzën.

Në rastin e syve të kaltër, nuk bëhet fjalë për një pigment të kaltër. Sytë duken të tillë sepse kanë shumë pak melaninë në pjesën e përparme të irisit dhe drita shpërndahet në një mënyrë që reflekton më shumë nuanca të kaltra. Ky është një efekt i ngjashëm me mënyrën se si qielli duket i kaltër, edhe pse nuk përmban pigment të kaltër.

Shpjegimi gjenetik lidhet kryesisht me dy zona të rëndësishme të ADN-së, OCA2 dhe HERC2. Gjeni OCA2 ndikon në prodhimin e pigmentit, ndërsa një ndryshim në zonën HERC2 mund të veprojë si një lloj “çelësi” që ul aktivitetin e OCA2. Kur ky aktivitet dobësohet, në iris prodhohet më pak melaninë dhe syri merr pamje më të çelët.

Një studim i vitit 2008 nga Universiteti i Kopenhagës, i botuar në revistën shkencore Human Genetics, analizoi ADN-në e njerëzve me sy të kaltër nga vende të ndryshme, përfshirë Danimarkën, Turqinë dhe Jordaninë. Studiuesit gjetën një model të përbashkët gjenetik te pjesëmarrësit me sy të kaltër, duke sugjeruar se ky tipar mund të ketë ardhur nga një mutacion i vetëm i lashtë.

Profesori Hans Eiberg, një nga autorët e studimit, ka shpjeguar se njerëzit fillimisht kishin sy kafe, ndërsa mutacioni që ndikoi te OCA2 krijoi një mekanizëm që e uli aftësinë për të prodhuar pigmentin që i bën sytë kafe. Sipas tij, njerëzit me sy të kaltër kanë trashëguar të njëjtin ndryshim në të njëjtin vend të ADN-së.

Shkencëtarët besojnë se ky ndryshim mund të ketë ndodhur rreth 6 mijë deri në 10 mijë vjet më parë. Prej atëherë, tipari është përhapur brez pas brezi, sidomos në disa popullata evropiane, ku sytë e kaltër janë më të zakonshëm sesa në pjesë të tjera të botës.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se dy persona me sy të kaltër janë të afërm në kuptimin familjar të afërt. Bëhet fjalë për një lidhje shumë të largët gjenetike, të shtrirë në mijëra vjet dhe në shumë breza. Në praktikë, kjo lidhje është më shumë një gjurmë e historisë së largët njerëzore sesa një afërsi familjare.

Ilardo sugjeroi se ky tipar mund të jetë përhapur edhe për shkak se sytë e kaltër mund të jenë perceptuar si veçori e rrallë ose tërheqëse në disa komunitete. Në biologji, tipare të tilla mund të bëhen më të zakonshme jo vetëm përmes mbijetesës, por edhe përmes përzgjedhjes seksuale, kur një veçori shihet si më interesante ose më e dëshirueshme nga partnerët e mundshëm.

Edhe pse zbulimi është i njohur për thjeshtësinë e tij tërheqëse, shkencëtarët theksojnë se ngjyra e syve nuk varet vetëm nga një gjen. Ajo është një tipar kompleks, ku ndikojnë disa gjene dhe kombinime të ndryshme trashëgimore. Për këtë arsye, ngjyra e syve të një fëmije nuk mund të parashikohet gjithmonë me saktësi vetëm nga ngjyra e syve të prindërve. /Vrojtuesi

Njerëzit mendohet se humbën gradualisht pjesën më të madhe të qimeve të dendura që dikur mbulonin trupin, në një periudhë kur paraardhësit tanë po përshtateshin me mjedise më të hapura, më të nxehta dhe më kërkuese për mbijetesë. Shpjegimi më i pranuar nga shkencëtarët lidhet me një aftësi që sot na duket krejt e zakonshme: djersitjen.

Ndryshe nga shumica e primatëve të tjerë, njerëzit nuk kanë një shtresë të trashë qimesh në trup. Por kjo nuk do të thotë se jemi “pa qime”. Trupi ynë ka ende miliona rrënjë qimesh; vetëm se në pjesën më të madhe të lëkurës ato janë shumë të shkurtra dhe të holla. Te njeriu, kjo veçori shkon bashkë me një numër shumë të madh gjëndrash djerse, të cilat e ndihmojnë trupin të ftohet më mirë. Studime mbi lëkurën njerëzore tregojnë se ulja e dendësisë së qimeve dhe rritja e gjëndrave të djersës janë ndër ndryshimet kryesore që e dallojnë trupin tonë nga ai i primatëve të tjerë.

Ky ndryshim mund të ketë qenë vendimtar. Një trup që mbinxehet shpejt nuk mund të ecë gjatë, të kërkojë ushqim në distanca të mëdha, të shmangë rrezikun ose të përballojë diellin për orë të tëra. Një trup me më pak qime të dendura dhe me djersitje më efikase kishte më shumë mundësi të vazhdonte më gjatë.

Kur mund të ketë ndodhur ky ndryshim?

Shkencëtarët nuk mund të japin një datë të saktë për humbjen e qimeve të dendura trupore. Qimet nuk ruhen në fosile si kockat, prandaj nuk ka një “fosil të qimeve” që të tregojë momentin kur ndodhi ndryshimi.

Megjithatë, shumë studiues e lidhin këtë proces me paraardhësit e hershëm të gjinisë Homo, sidomos me periudhën kur trupi njerëzor po bëhej më i përshtatur për ecje dhe lëvizje në distanca të gjata. Homo erectus, i cili u shfaq rreth 1.89 milionë vjet më parë, kishte përmasa trupore më të ngjashme me njeriun modern, me këmbë më të gjata dhe krahë më të shkurtër në raport me trupin.

Smithsonian Human Origins i lidh këto tipare me jetën në tokë dhe me aftësinë për të ecur, e ndoshta edhe për të vrapuar, në distanca më të mëdha.

Kjo nuk do të thotë se njerëzit i humbën qimet në një moment të vetëm. Ndryshimi ka gjasa të ketë ndodhur ngadalë, brez pas brezi. Disa individë mund të kenë pasur më pak qime të dendura në trup dhe të jenë ftohur më mirë në vapë. Nëse kjo u jepte avantazh për të mbijetuar dhe për të lënë pasardhës, tipari mund të jetë bërë gjithnjë e më i zakonshëm.

Djersa, arma e heshtur e mbijetesës

Për shumë kafshë, shtresa e trashë e qimeve shërben si mbrojtje. Ajo ndihmon kundër të ftohtit, por në vapë mund të bëhet pengesë. Kur trupi punon fort, ai prodhon nxehtësi nga brenda. Nëse kjo nxehtësi nuk largohet, organizmi mbinxehet.

Te njerëzit, humbja e pjesës më të madhe të qimeve të dendura trupore e bëri djersitjen më efektive. Djersa mund të dilte në sipërfaqen e lëkurës dhe të avullonte më lehtë. Kur djersa avullon, ajo merr me vete nxehtësi dhe ndihmon trupin të ruajë temperaturën.

Kjo është arsyeja pse ndiheni më ftohtë kur dilni nga deti ose nga dushi dhe ju prek era. Uji në lëkurë avullon dhe trupi humb nxehtësi. Djersa bën diçka të ngjashme, por në mënyrë biologjike dhe të kontrolluar nga organizmi.

Smithsonian Human Origins e përshkruan këtë si një nga arsyet pse njeriu është kaq i aftë për lëvizje të gjatë: me pak qime në trup, djersa avullon më shpejt dhe trupi ftohet më mirë, ndërsa shumë gjitarë të tjerë duhet të ndalen kur temperatura e brendshme bëhet e rrezikshme.

Për paraardhësit tanë, kjo nuk ishte vetëm rehati. Ishte avantazh për mbijetesë. Njeriu nuk u bë kafsha më e shpejtë, as më e fuqishme, por u bë shumë i qëndrueshëm në lëvizje të gjatë. Kjo mund të ketë ndihmuar në kërkimin e ushqimit, në ndjekjen e gjahut dhe në përballimin e mjediseve të hapura.

Pse nuk i humbëm flokët në kokë?

Nëse më pak qime në trup ndihmonin ftohjen, pse flokët në kokë mbetën? Përgjigjja ka shumë gjasa të lidhet me mbrojtjen e trurit.

Koka është një nga pjesët më të ndjeshme të trupit. Aty ndodhet truri, organ që harxhon shumë energji dhe është i ndjeshëm ndaj temperaturës. Në mjedise të hapura, ku dielli bie direkt mbi trup, flokët mund të kenë shërbyer si mburojë natyrore për kokën.

Një studim i botuar në PNAS në vitin 2023 gjeti prova se flokët në kokë ulin sasinë e nxehtësisë që vjen nga rrezatimi diellor. Studimi vuri re edhe se flokët shumë kaçurrelë ofrojnë mbrojtje më të madhe ndaj nxehtësisë nga dielli.

Kjo e bën më të kuptueshme pse trupi i njeriut nuk ndoqi një rrugë të thjeshtë, ku humbi çdo qime. Në trup, më pak qime ndihmonin djersitjen dhe ftohjen. Në kokë, flokët ndihmonin mbrojtjen nga dielli. Pra, trupi ynë ruajti një lloj kompromisi biologjik.

A kishte edhe arsye të tjera?

Djersitja dhe ftohja e trupit janë shpjegimi më i fortë, por jo i vetmi. Shkencëtarët zakonisht nuk e shpjegojnë një ndryshim kaq të madh me vetëm një faktor.

Një hipotezë tjetër lidhet me parazitët. Një shtresë e dendur qimesh mund të krijojë kushte më të mira për morra, rriqra dhe insekte të tjera që jetojnë në trup ose në lëkurë. Më pak qime të dendura mund ta kenë ulur këtë rrezik.

Biologët Mark Pagel dhe Walter Bodmer propozuan në vitin 2003 se njerëzit mund ta kenë humbur pjesën më të madhe të qimeve trupore edhe për të ulur ngarkesën nga parazitët, sidomos nga ata që mund të bartin sëmundje. Ata përmendën gjithashtu mundësinë që ky tipar të jetë forcuar edhe nga përzgjedhja seksuale, pra nga preferencat për partnerë me më pak qime në trup.

Megjithatë, kjo hipotezë nuk e zëvendëson shpjegimin e djersitjes. Më e mundshme është që disa faktorë të kenë vepruar së bashku: nxehtësia, lëvizja në distanca të gjata, parazitët dhe më vonë edhe sjelljet sociale.

Çfarë ndryshoi më pas?

Humbja e pjesës më të madhe të qimeve të dendura trupore solli përparësi, por edhe dobësi. Një trup me më pak qime ftohet më mirë në vapë, por është më i ekspozuar ndaj diellit, të ftohtit, plagëve dhe insekteve.

Këtu hyri në lojë një tjetër aftësi njerëzore: kultura. Me kalimin e kohës, njerëzit përdorën zjarrin, strehimin dhe veshjet për të kompensuar mbrojtjen që dikur e jepte shtresa e dendur e qimeve. Trupi na ndihmoi të ftoheshim; mendja na ndihmoi të ngroheshim, të mbroheshim dhe të jetonim në mjedise shumë të ndryshme.

Prandaj pyetja “pse njerëzit humbën shumicën e qimeve në trup?” nuk është pyetje vetëm për lëkurën. Është pyetje për mënyrën si u bëmë njerëz: krijesa që ecin gjatë, djersiten shumë, ruajnë flokët për të mbrojtur kokën, përdorin veshje kur bën ftohtë dhe kërkojnë shpjegime për prejardhjen e tyre.

Evolucioni nuk është “vetëm teori”

Për ta kuptuar këtë histori, duhet sqaruar një keqkuptim shumë i përhapur. Shpesh dëgjojmë shprehjen “evolucioni është vetëm teori”, sikur kjo do të thotë se është një hamendësim i pasigurt. Por në shkencë, fjala “teori” ka kuptim tjetër.

Në jetën e përditshme, teori mund të quajmë një ide që ende nuk e dimë nëse është e vërtetë. Në shkencë, një teori është një shpjegim i gjerë, i mbështetur nga prova, vëzhgime dhe testime të përsëritura.

National Center for Science Education e përmbledh qartë këtë dallim: evolucioni është edhe fakt, edhe teori. Është fakt që organizmat kanë ndryshuar gjatë historisë së jetës në Tokë, ndërsa teoria e evolucionit shpjegon mekanizmat që e bëjnë këtë ndryshim të ndodhë.

Një nga këta mekanizma është përzgjedhja natyrore. Me fjalë të thjeshta, individët që kanë tipare më të dobishme për mbijetesë dhe riprodhim kanë më shumë gjasa t’i përcjellin ato tipare te brezat e ardhshëm.

Në rastin e qimeve trupore, kjo do të thotë se paraardhësit që ftoheshin më mirë mund të kenë pasur më shumë mundësi të mbijetonin, të lëviznin më gjatë dhe të linin pasardhës. Pas shumë mijëra brezash, tiparet që ndihmonin në këto kushte mund të jenë përhapur gjithnjë e më shumë.

Njeriu nuk “erdhi nga majmuni” i sotëm

Një tjetër keqkuptim i zakonshëm për evolucionin është ideja se “njeriu vjen nga majmuni”. Kjo shprehje është e pasaktë, sepse krijon përshtypjen sikur një majmun i sotëm u shndërrua papritur në njeri.

Shkenca thotë diçka tjetër: njerëzit dhe primatët e mëdhenj të sotëm, si shimpanzetë dhe gorillat, kanë paraardhës të përbashkët shumë të largët. Kjo do të thotë se ne nuk vijmë nga shimpanzetë moderne, por ndajmë me to një degë shumë të lashtë të pemës së jetës.

Evolucioni nuk është shkallë e drejtë nga “më i ulëti” te “më i larti”. Ai është më shumë si një pemë me shumë degë. Disa degë vazhdojnë, disa zhduken, disa ndahen dhe krijojnë forma të reja jete.

Edhe historia njerëzore nuk ishte një vijë e thjeshtë. Para njeriut modern pati disa lloje njerëzore dhe paranjerëzore. Disa jetuan në periudha të ndryshme, disa u zhdukën, ndërsa Homo sapiens është dega që mbijetoi deri sot.

Pse disa njerëz e kundërshtojnë evolucionin?

Evolucioni njerëzor ka qenë shpesh temë debatesh, sidomos në qarqe fetare që e lexojnë krijimin e njeriut në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe literaliste. Për këto grupe, ideja se njerëzit kanë një histori biologjike të përbashkët me forma të tjera jete mund të duket në konflikt me besimin.

Por ky kundërshtim nuk përfaqëson të gjithë besimtarët. Shumë njerëz fetarë, përfshirë edhe shkencëtarë besimtarë, e pranojnë evolucionin si shpjegim shkencor për historinë biologjike të jetës. Ata e shohin shkencën dhe besimin si fusha që u përgjigjen pyetjeve të ndryshme: shkenca merret me mënyrën si ndodhin proceset natyrore, ndërsa feja me kuptimin shpirtëror, moral ose metafizik të jetës.

Pew Research Center raportoi në vitin 2025 se shumica e të rriturve amerikanë besojnë se njerëzit kanë evoluar me kalimin e kohës; një pjesë e madhe e tyre mendojnë se ky proces është udhëhequr ose lejuar nga Zoti apo një fuqi më e lartë.

Kjo tregon se debati nuk është gjithmonë “shkencë kundër fesë”. Shpesh është debat për mënyrën si interpretohen tekstet fetare dhe për vendin që duhet të ketë shkenca në shpjegimin e natyrës.

Shkenca nuk e trajton evolucionin si çështje besimi. Ajo mbështetet në prova: fosile, gjenetikë, anatomi, biologji krahasuese dhe vëzhgime të ndryshimeve në organizma. Kundërshtimet kulturore ose fetare mund të jenë pjesë e debatit publik, por për ta rrëzuar një teori shkencore duhen prova shkencore më të forta, jo vetëm mospajtim ideologjik.

Trupi ynë mban ende gjurmë të atyre ndryshimeve të lashta. Sa herë që djersitemi në një ditë të nxehtë, shohim një pjesë të historisë sonë biologjike në veprim: ndryshimet që ndodhën dikur për mbijetesë vazhdojnë të na shoqërojnë sot, ndërsa evolucioni mbetet një proces që ka formësuar jetën dhe vazhdon ta formësojë atë me kalimin e kohës. /Vrojtuesi

Njerëzit mbi moshën 80 vjeç që ruajnë një kujtesë dhe aftësi mendore të jashtëzakonshme – të njohur në shkencë si “SuperAgers” – prodhojnë dukshëm më shumë neurone të reja sesa bashkëmoshatarët e tyre, sipas një studimi të ri të publikuar në revistën shkencore Nature, transmeton Vrojtuesi.

Studimi, i realizuar nga studiues të Universitetit Northwestern dhe Universitetit të Illinois në Çikago, tregon se truri i këtyre individëve ka një kapacitet të ruajtur për rigjenerim edhe në moshë shumë të shtyrë, raporton CNN.

Sipas të dhënave, truri i “SuperAgers” prodhon rreth dy herë më shumë neurone të reja krahasuar me të rriturit e shëndetshëm nga ana njohëse dhe rreth 2.5 herë më shumë sesa personat e diagnostikuar me sëmundjen e Alzheimerit.

Këto neurone të reja, të quajtura neurone të papjekura, janë veçanërisht të rëndësishme sepse janë më plastike dhe më të afta për t’u integruar në rrjetet ekzistuese të trurit.

“Kjo tregon se truri që plaket ende ka kapacitet për t’u rigjeneruar, dhe kjo është një gjetje shumë e rëndësishme”, tha bashkautorja e studimit, Dr. Tamar Gefen, profesoreshë e psikiatrisë dhe shkencave të sjelljes në Universitetin Northwestern në Çikago.

Ajo theksoi se, ndryshe nga neuronet e pjekura që janë relativisht stabile, neuronet e reja janë më fleksibile dhe kanë aftësi të shtuar për t’u lidhur dhe funksionuar në rrjetet nervore.

Studiuesit kanë analizuar për më shumë se 25 vjet trurin e burrave dhe grave të moshuar me kujtesë të jashtëzakonshme.

Sipas Gefen, “SuperAgers” ruajnë neurone të papjekura me një nivel të lartë eksitueshmërie.

“Ato janë të gatshme për të funksionuar dhe për të transmetuar sinjale, duke i dhënë trurit një profil më rinor”, u shpreh ajo.

Studimi zbuloi gjithashtu se hipokampusi, pjesa e trurit përgjegjëse për kujtesën, tek “SuperAgers” ka një mjedis mbështetës shumë më të fortë për zhvillimin e neuroneve të reja.

Ky mjedis biologjik ndihmon në procesin e neurogjenezës, pra lindjen dhe mbijetesën e neuroneve të reja, e cila lidhet drejtpërdrejt me plasticitetin e trurit dhe aftësinë për të ruajtur funksionet njohëse me kalimin e viteve.

Autorja kryesore e studimit, Orly Lazarov, profesoreshë e neuroshkencës në Universitetin e Illinois në Çikago, theksoi se truri i “SuperAgers” përmban më shumë neurone të reja edhe krahasuar me persona shumë më të rinj, në të 30-at apo 40-at e tyre.

“Profili i neurogjenezës tek këta individë tregon qëndrueshmëri dhe aftësi për t’u përballur me dëmtimet që sjell koha”, tha ajo.

Sipas studiuesve, disa “SuperAgers” mund të kenë avantazh gjenetik, por kjo nuk është e vetmja arsye.

Dr. Richard Isaacson, studiues i parandalimit të Alzheimerit në Florida, i cili nuk ishte pjesë e studimit, tha se zgjedhjet e jetesës luajnë gjithashtu rol të rëndësishëm.

“Studimet tona tregojnë se dieta e shëndetshme, aktiviteti fizik, menaxhimi i stresit, gjumi cilësor dhe kontrolli i faktorëve vaskularë mund të nxisin rritjen e zonave të trurit si hipokampusi dhe të ulin shenjat tipike të Alzheimerit”, u shpreh ai.

Një “SuperAger”, sipas kritereve shkencore, duhet të jetë mbi 80 vjeç dhe të kalojë teste të detajuara njohëse që matin aftësinë për të kujtuar ngjarje të përditshme dhe përvoja personale.

Profesoresha e neurologjisë Emily Rogalski, e cila ndihmoi në krijimin e programit “SuperAging”, shpjegon se këta individë kanë kujtesë episodike të jashtëzakonshme, ndërkohë që niveli i inteligjencës (IQ) është i ngjashëm me atë të bashkëmoshatarëve të tyre.

Analizat e indeve të trurit treguan gjithashtu se tek “SuperAgers” korteksi cingulat, i lidhur me vëmendjen dhe motivimin, është më i trashë, ndërsa hipokampusi ka shumë më pak grumbullime të proteinës ‘tau’, një shenjë tipike e Alzheimerit.

Një studim tjetër zbuloi se neuronet në korteksin entorhinal të këtyre individëve janë më të mëdha dhe strukturalisht më të forta edhe krahasuar me persona shumë më të rinj.

Studimi i ri hedh dritë mbi mekanizmin biologjik pas këtyre gjetjeve, duke treguar se neuronet e reja, qelizat mbështetëse astroci¬te dhe qarkoret CA1 në hipokampus bashkëveprojnë në një mjedis të pasur qelizor që favorizon ruajtjen e kujtesës.

Ky zbulim sugjeron se plakja e trurit nuk është domosdoshmërisht një proces i pakthyeshëm dhe se ruajtja e shëndetit mendor në pleqëri ka një bazë të fortë biologjike./Vrojtuesi

Një foshnjë djalë është bërë fëmija i parë në Mbretërinë e Bashkuar që ka lindur duke përdorur një mitër të transplantuar nga një donatore e vdekur.

Ky zhvillim mjekësor, siç raporton BBC, konsiderohet një kthesë e rëndësishme për mjekësinë riprodhuese, duke u ofruar shpresë grave që kanë lindur pa mitër ose kanë dëmtime të këtij organi, transmeton Vrojtuesi.

Kirurgët e përfshirë në këtë proces e kanë cilësuar lindjen si “një moment historik”, i cili pritet të hapë rrugë të reja për shumë gra me diagnozë të ngjashme.

Nëna e foshnjës, Grace Bell, e cila është në të 30-at, lindi pa një mitër funksionale për shkak të një gjendjeje të rrallë shëndetësore. Djali i saj, Hugo, tani është dhjetë javësh dhe gëzon shëndet të plotë.

“Thjesht një mrekulli”, tha Bell për djalin e saj, duke shprehur mirënjohje të thellë për mundësinë e papritur që iu dha përmes shkencës dhe humanizmit.

Hugo lindi pak para Krishtlindjeve të vitit 2025 në spitalin Queen Charlotte’s dhe Chelsea në Londër, me një peshë prej rreth 3.2 kilogramësh. Bell ishte diagnostikuar në moshën 16-vjeçare me sindromën MRKH, një gjendje që prek rreth një në 5,000 gra në Mbretërinë e Bashkuar. Kjo sindromë nënkupton mungesën e mitrës, duke e bërë të pamundur mbajtjen e një shtatzënie në mënyrë natyrale.

“Mendoj për donatoren time dhe familjen e saj çdo ditë dhe lutem që ata të gjejnë paqe duke e ditur se vajza e tyre më dha dhuratën më të madhe: dhuratën e jetës”, u shpreh Bell, duke shtuar se “një pjesë e saj do të jetojë përgjithmonë”.

Procesi i ndërlikuar mjekësor nisi në qershor të vitit 2024, kur Bell iu nënshtrua një operacioni dhjetë-orësh për transplantimin e mitrës në Spitalin Churchill në Oxford.

Pas rikuperimit, çifti mori trajtim përmes IVF-së dhe transferimit të embrionit në Klinikën e Fertilitetit Lister në Londër.

“Më kujtohet kur u zgjova në mëngjes dhe pashë fytyrën e tij të vogël, me biberonin e tij, dhe ndjehesha sikur duhej të zgjohesha nga një ëndërr. Ishte thjesht e pabesueshme”, deklaroi nëna e Hugos.

Ky sukses është pjesë e një prove kërkimore klinike në Mbretërinë e Bashkuar, ku janë planifikuar gjithsej dhjetë transplantime të tilla.

Ky rast shënon lindjen e parë nga një donatore e vdekur, ndryshe nga fillimi i vitit 2025, kur foshnja Amy lindi përmes një mitre të dhuruar nga një person i gjallë, konkretisht motra e nënës së saj.

Ekipi mjekësor që udhëhoqi procesin ka punuar për këtë arritje për më shumë se dy dekada.

Profesor Richard Smith, i cili filloi kërkimet mbi transplantimin e mitrës mbi 25 vjet më parë, theksoi se në këtë proces ishte përfshirë “një ekip i madh njerëzish”, nga operacioni i transplantimit deri te transferimi i embrionit dhe vetë lindja.

Bell dhe partneri i saj, Steven Powell, treguan mirënjohjen e tyre ndaj profesorit Smith duke i vendosur djalit emrin e mesëm Richard. Për shkak të efekteve të forta të medikamenteve që parandalojnë refuzimin e organit, Bell do të mbajë mitrën vetëm deri në përfundimin e planeve familjare. Pas një fëmije të dytë të mundshëm, kirurgët do të heqin organin e transplantuar për të kursyer nënën nga marrja e barnave të rënda gjatë gjithë jetës.

Edhe kirurgia Isabel Quiroga, bashkëdrejtuese e ekipit, u shpreh e “kënaqur” me lindjen e Hugos, duke e cilësuar si një hap të madh për mjekësinë britanike.

Quiroga shtoi se prova klinike synon të zbulojë nëse kjo procedurë mund të bëhet një trajtim i miratuar dhe i rregullt për numrin në rritje të grave që nuk kanë një mitër funksionale.

Ndryshe nga organet e tjera, dhurimi i mitrës nuk është automatik dhe lejohet vetëm përmes një kërkese të veçantë drejtuar familjeve të donatorëve.

Prindërit e donatores , emri i së cilës nuk është bërë publike, shprehën “krenari të jashtëzakonshme” për trashëgiminë e lënë nga vajza e tyre, e cila dhuroi edhe pesë organe të tjera.

“Përmes dhurimit të organeve, ajo u ka dhënë familjeve të tjera dhuratën e çmuar të kohës, shpresës, shërimit dhe tani jetës”, deklaroi familja e donatores.

Hapi i radhës për këtë program mjekësor në Britaninë e Madhe përfshin pesë transplantime të tjera të planifikuara nga të afërm të gjallë, ndërsa procesi i monitorimit të Hugos dhe nënës së tij do të vazhdojë sipas protokolleve spitalore. /Vrojtuesi

Për dekada, ne kemi besuar se ky moment shënon fundin e prerë të çdo përvoje njerëzore. Por, a ndodh vërtet ashtu? Shkenca moderne po zbulon se vdekja nuk është një dritë që fiket menjëherë, por një proces më i ngadaltë dhe më kompleks nga sa e kemi menduar.

Pyetja që ka munduar njerëzimin për shekuj, se çfarë ndodh në çastet tona të fundit, po merr përgjigje të reja nga laboratorët e kujdesit intensiv.

Kërkimet e fundit sugjerojnë se njerëzit mund të jenë të vetëdijshëm për ambientin rreth tyre, duke dëgjuar madje edhe bisedat e fundit të mjekëve, në një kohë kur teknikisht konsiderohen të vdekur. Dr. Sam Parnia, drejtor i kërkimeve për kujdesin kritik në NYU Langone, thekson se pacientët e rikthyer në jetë shpesh përshkruajnë ngjarjet me një saktësi mahnitëse.

Për të kuptuar këtë fenomen, duhet së pari të sqarojmë se çfarë quajmë “vdekje klinike”. Në gjuhën mjekësore, ky term përdoret kur zemra ndalon së rrahuri dhe rrjedhja e gjakut në trup ndërpritet. Pa gjak, truri nuk merr më oksigjen.

“Megjithëse mjekët kanë menduar gjatë se truri pëson dëmtime të përhershme rreth 10 minuta pasi zemra ndalon së furnizuari me oksigjen, puna jonë zbuloi se truri mund të tregojë shenja të rikuperimit elektrik për një kohë të gjatë gjatë procesit të CPR-së”, deklaron Dr. Sam Parnia.

Mekanizmi se si truri vazhdon të punojë i ngjan një makinerie që, edhe pasi i hiqet korrenti, vazhdon të ketë tension në qarqet e saj të brendme. Përmes studimit të quajtur “AWARE-II”, i cili përfshiu 25 spitale në SHBA dhe MB, studiuesit monitoruan 567 pacientë që pësuan arrest kardiak. Gjetjet ishin befasuese: valët e trurit, që lidhen me funksionet e larta njohëse, u regjistruan deri në 60 minuta pasi zemra kishte ndaluar.

Kur flasim për këto valë, i referohemi valëve gama, alfa dhe beta. Në kushte normale, këto valë janë “muzika” që prodhon truri ynë kur ne zgjidhim një problem, kur kujtojmë një ngjarje ose kur jemi plotësisht të vetëdijshëm. Prania e tyre gjatë vdekjes klinike sugjeron se truri mund të “zgjohet” dhe të funksionojë në një mënyrë që i ngjan shumë mendimit normal, edhe pse pacienti nuk reagon fizikisht.

Kjo gjendje mund të shpjegohet përmes një procesi që Dr. Parnia e quan “disinhibicion” ose heqja e sistemeve frenuese të trurit, raporton Daily Mail, transmeton Vrojtuesi.

Në jetën e përditshme, truri ynë filtron informacionin për të na mbajtur të fokusuar. Por, kur gjaku ndalon, këto frena hiqen.

“Kjo u mundëson njerëzve të kenë akses në të gjithë ndërgjegjen e tyre. Të gjitha mendimet, kujtimet, të gjitha gjendjet emocionale… të cilat ata i rijetojnë përmes perspektivës së moralit dhe etikës”, shpjegon Dr. Parnia.

Ky shpërthim energjie krijon një gjendje “hiper-vigjilente”, e cila shpjegon pse rreth 20% e të mbijetuarve raportuan përvoja të qarta si ndjenja e shkëputjes nga trupi apo shikimi i ngjarjeve në dhomë. Kjo dëshmon se dëgjimi, si një nga shqisat më rezistente, mund të mbetet aktiv deri në fund, duke bërë që fjalët e fundit që njeriu dëgjon të jenë pikërisht njoftimi i vdekjes së tij.

Shkenca sot po e dokumenton këtë fenomen përmes pajisjeve EEG, dhe rezultatet e botuara në revistën shkencore Resuscitation tregojnë se qelizat e trurit, megjithëse humbin oksigjenin, nisin të dërgojnë sinjale të forta dhe të lidhen në mënyra të reja për një kohë të shkurtër. Ky proces na tregon se vdekja nuk është një moment i vetëm, por një gjendje që mund të studiohet dhe ndoshta të trajtohet më mirë.

Megjithatë, ekzistojnë ende kufij. Ky aktivitet i trurit nuk do të thotë se njeriu është “gjallë” në kuptimin funksional pa ndërhyrje mjekësore. Shkenca po dokumenton atë që ndodh brenda strukturës biologjike të trurit gjatë fikjes së tij, pa hyrë në interpretime spirituale, por duke u fokusuar te faktet që mund të shpëtojnë jetë në të ardhmen.

Kuptimi i këtij procesi ka rëndësi praktike. Sipas Dr. Parnia, këto zbulime hapin dritare të reja për kujdesin ndaj pacientit, duke ndihmuar mjekët të hartojnë mënyra të reja për të rinisur zemrën ose për të parandaluar dëmtimet e trurit gjatë CPR-së. Gjithashtu, kjo mund të ketë ndikim në proceset e dhurimit të organeve, duke rishikuar kohën se kur duhet të fillojë marrja e tyre.

Zbulimi se truri ynë bën një përpjekje të fundit e madhështore për të mbledhur të gjithë ndërgjegjen tonë përpara fundit, na jep një pamje të re mbi dinjitetin e vdekjes. Na tregon se qenia njerëzore mbetet e pranishme dhe dëshmitare e botës, deri në sekondën e fundit kur drita fiket plotësisht. /Vrojtuesi

Studimi, i publikuar më 11 shkurt 2026 në revistën prestigjioze New England Journal of Medicine, shpjegon se si në raste shumë të kufizuara, sistemi imunitar prodhon antitrupa që nxisin mpiksje të rrezikshme të gjakut, transmeton Vrojtuesi.

Ky zbulim ofron një shpjegim të detajuar mbi atë që shkencëtarët e quajnë “gabim” të sistemit imunitar, duke ndihmuar në kuptimin e sindromës VITT, e cila preku një numër shumë të vogël njerëzish gjatë pandemisë.

Hulumtimi u udhëhoq nga Dr. Jing Jing Wang nga Universiteti Flinders në Australi, në bashkëpunim me shkencëtarë nga Kanadaja dhe Gjermania. Ekipi analizoi mostrat e gjakut të 21 pacientëve që kishin zhvilluar këtë reaksion, si dhe të dhënat gjenetike të 100 personave të tjerë me të njëjtën gjendje.

Për të arritur në përfundime, studiuesit përdorën teknologji të lartë të spektrometrisë së masës për të “lexuar” sekuencën e saktë të antitrupave në gjak. Ky proces është i ngjashëm me gjetjen e një kodi specifik gjenetik që tregon saktësisht se si dhe pse antitrupat fillojnë të sillen në mënyrë të dëmshme.

Zbulimi kryesor i këtij studimi tregon se ky fenomen nuk është i rastësishëm, por kërkon një përputhje të rrallë faktorësh biologjikë.

Studiuesit vërejtën se një proteinë e virusit e quajtur pVII, e cila gjendet në vaksinat me adenovirus si AstraZeneca apo Johnson & Johnson, ka një ngjashmëri të madhe strukturore me një proteinë njerëzore të gjakut të quajtur PF4.

Te njerëzit me një përbërje specifike gjenetike, sistemi imunitar e ngatërron proteinën njerëzore me atë të virusit përmes një procesi të njohur si mimikri molekulare.

Gjatë krijimit të mbrojtjes, trupi pëson një ndryshim të vogël ose mutacion në antitrupa, i cili bën që ata të sulmojnë proteinën tonë të gjakut, duke shkaktuar aktivizimin e trombociteve dhe formimin e mpiksjeve të gjakut.

Kjo shpjegon pse ky problem u shfaq vetëm te rreth 1 në 200,000 njerëz, pasi kërkohet që personi të ketë njëkohësisht edhe kodin e duhur gjenetik edhe të pësojë këtë mutacion specifik të rrallë.

Megjithëse mekanizmi tani është i qartë, shkenca ende nuk ka përgjigje për të gjitha pyetjet që lindin nga ky zbulim.

Për shembull, mbetet ende e paqartë se pse ky mutacion specifik ndodh vetëm te disa individë me këtë prirje gjenetike, ndërsa te pjesa dërrmuese e tyre nuk shfaqet asnjëherë.

Gjithashtu, roli i faktorëve të tjerë të jashtëm, si infeksionet e mëparshme virale, gjendja e përgjithshme imunitare ose elementët mjedisorë, nuk është plotësisht i kuptuar dhe kërkon kërkime të mëtejshme.

Studimi ka gjithashtu disa kufizime të rëndësishme që duhen pasur parasysh gjatë interpretimit të rezultateve.

Për shkak se ky efekt anësor është ekstremisht i rrallë, numri i pacientëve të analizuar drejtpërdrejt është relativisht i vogël, gjë që vështirëson nxjerrjen e përfundimeve absolute për çdo rast të mundshëm.

Për më tepër, rezultatet lidhen fort me variante gjenetike që janë më të shpeshta te njerëzit me origjinë evropiane, prandaj dinamika mund të ndryshojë në popullsi të tjera globale që kanë profil të ndryshëm gjenetik.

Impakti i këtij zbulimi është i madh për sigurinë e mjekësisë në të ardhmen, pasi u ofron prodhuesve të vaksinave një hartë të qartë se si të veprojnë në të ardhmen.

Duke e ditur saktësisht se cila pjesë e adenovirusit shkakton këtë ndërveprim problematik, shkencëtarët mund të modifikojnë vaksinat e ardhshme për sëmundje si Ebola apo Malaria që të jenë edhe më të sigurta pa humbur efektivitetin e tyre.

Ky informacion ndihmon gjithashtu në kuptimin më të mirë të proceseve të tjera autoimune ku një përgjigje normale imunitare kthehet papritur në një reagim të dëmshëm për trupin.

Ky hulumtim ndihmon në përmirësimin e sigurisë vaksinale duke ofruar zgjidhje konkrete për të parandaluar ngjarje të tilla në të ardhmen. Edhe pse rezultatet sqarojnë një mekanizëm të rrezikshëm, vlerësimi i përgjithshëm për dobinë e vaksinimit mbetet i lartë. /Vrojtuesi

Për herë të parë, numri i foshnjave që vijnë në jetë nga gratë mbi 40 vjeç ka tejkaluar atë të lindjeve nga adoleshentet, një zhvillim që sinjalizon fundin e një epoke dhe fillimin e një realiteti të ri social ku mëmësia nuk është më domosdoshmërisht sinonim i rinisë së hershme, por i stabilitetit dhe pjekurisë.

Të dhënat vijnë nga raportet zyrtare të Centers for Disease Control and Prevention (CDC), të cilat konfirmojnë se ky ndryshim nuk është thjesht një luhatje statistikore, por rezultati i një revolucioni të heshtur kulturor dhe ekonomik që ka ndodhur gjatë dekadave të fundit.

Sipas National Center for Health Statistics (NCHS), institucion që operon nën ombrellën e CDC-së, trajektoret e këtyre dy grupmoshave janë kryqëzuar përfundimisht pas vitesh konvergjence.

Ndërsa lindjet te vajzat e moshës 15–19 vjeç kanë prekur fundin historik, lindjet te gratë e moshës 40–44 vjeç kanë njohur vetëm rritje, duke krijuar një panoramë të re demografike.

Të dhënat paraprake për vitet 2023–2024 tregojnë se ky trend është i pakthyeshëm dhe ekspertët e popullsisë e vlerësojnë këtë moment si një pikë kthese historike.

Kjo përmbysje e raporteve shkon përtej numrave, ajo reflekton një shoqëri ku planifikimi familjar po diktohet gjithnjë e më shumë nga karriera, arsimimi dhe siguria financiare.

Rënia e lindshmërisë te adoleshentet është ndoshta suksesi më i madh i politikave të shëndetit publik në tre dekadat e fundit.

Statistikat e CDC-së tregojnë se norma e lindjeve në këtë kategori ka rënë me mbi 75 për qind që nga viti 1991, një shifër kjo që i atribuohet zgjerimit masiv të edukimit seksual dhe qasjes së lehtësuar në metoda moderne kontraceptive.

Në anën tjetër të spektrit, gratë mbi 40 vjeç po thyejnë barrierat biologjike dhe sociale. Sipas analizave të ekspertëve, kjo rritje e qëndrueshme që nga vitet 1980 lidhet ngushtë me shtyrjen e qëllimshme të prindërimit për të ndjekur arsimin e lartë dhe për të konsoliduar pozicionin në tregun e punës.

Institucione si Pew Research Center kanë dokumentuar gjerësisht se gratë sot hyjnë më vonë në martesë dhe mëmësi, pikërisht pasi të kenë arritur një nivel të dëshiruar të pavarësisë ekonomike.

Një faktor vendimtar në këtë ekuacion të ri është padyshim përparimi i jashtëzakonshëm i shkencës.

Mjekësia riprodhuese ka luajtur rolin e katalizatorit, duke u dhënë mundësinë grave që të sfidojnë orën biologjike përmes fertilizimit in vitro (IVF) dhe teknologjive të tjera të asistuara.

American Society for Reproductive Medicine konfirmon se përdorimi i shërbimeve të fertilitetit nga gratë mbi 40 vjeç është rritur ndjeshëm, duke bërë të mundur atë që dikur konsiderohej e pamundur.

Megjithatë, demografët bëjnë kujdes të saktësojnë se ndonëse numri absolut i lindjeve është më i lartë te gratë mbi 40 vjeç për shkak të numrit më të madh të popullsisë në këtë grup, norma e lindshmërisë për kokë banori mbetet teknikisht më e lartë te adoleshentet. Gjithsesi, ky hendek po shkon drejt shuarjes, pasi normat e lindjes te adoleshentet po bien vazhdimisht, ndërsa te gratë mbi 40 vjeç po rriten.

Ky realitet i ri sjell me vete implikime serioze për sistemin shëndetësor dhe planifikimin shtetëror, pasi shtatzënitë në moshë të pjekur kërkojnë protokolle më të specializuara mjekësore.

Në një perspektivë më të gjerë, ky ndryshim shënon një shkëputje të plotë nga modelet tradicionale të shekullit të kaluar.

Regjistrimet që datojnë nga fillimi i shekullit XX nuk kanë dokumentuar asnjëherë më parë një periudhë ku gratë në dekadën e pestë të jetës të ishin më aktive në lindshmëri se sa adoleshentet, duke vulosur kështu faktin se SHBA ka hyrë zyrtarisht në një epokë të re demografike, ku përkufizimi i kohës “së duhur” për t’u bërë prind është rishkruar përfundimisht. /Vrojtuesi

Për shekuj me radhë, njerëzimi ka operuar me supozimin se çdo mendim është produkt i vullnetit të lirë dhe kontrollit të plotë të vetëdijes.

Megjithatë, kërkimet e fundit në fushën e neuroshkencës dhe psikologjisë po dëshmojnë se arkitektura e mendimit është shumë më komplekse dhe shpesh e pavarur nga dëshira jonë e drejtpërdrejtë.

Ajo që ne e perceptojmë si një vendim të vetëdijshëm, rezulton të jetë faza finale e një procesi biologjik që nis thellë në strukturat neurale shumë përpara se ne ta kuptojmë.

Neuroshkenca moderne ka identifikuar se një pjesë dërrmuese e aktivitetit mendor ndodh në mungesë të një detyre specifike apo përqendrimi të qëllimshëm.

Ky fenomen, i njohur si “mind-wandering” ose endja e mendjes, është dokumentuar gjerësisht në revista prestigjioze si Nature Reviews Neuroscience.

Truri i njeriut nuk qëndron kurrë në qetësi absolute. Kur ne nuk jemi të fokusuar në një punë konkrete, aktivizohet i ashtuquajturi “Default Mode Network”
(Rrjeti i Modalitetit të Paracaktuar).

Ky rrjet zonash cerebrale, i studiuar fillimisht nga Marcus Raichle në Proceedings of the National Academy of Sciences, shërben si një fabrikë e brendshme e prodhimit të mendimeve, kujtimeve dhe skenarëve të mundshëm për të ardhmen, pa pasur nevojë për një nxitje nga mjedisi i jashtëm.

Debati shkencor mbi origjinën e mendimeve mori një kthesë rrënjësore me eksperimentet e Benjamin Libet në vitet ’80. Në studimin e tij të botuar në revistën Brain, Libet zbuloi se truri regjistron një aktivitet elektrik të quajtur “potenciali i gatishmërisë” qindra milisekonda përpara se personi të
ndiente vullnetin për të vepruar.

Kjo gjetje sugjeroi se truri i paraprin vetëdijes, duke nxitur pyetje mbi rolin real të kësaj të fundit. Dekada më vonë, në vitin 2008, John-Dylan Haynes avancoi këtë teori përmes një studimi në Nature Neuroscience, ku tregoi se skanimet e trurit mund të parashikonin zgjedhjet e individëve deri në disa sekonda përpara se ata të deklaronin vendimin e tyre.

Pavarësisht këtyre gjetjeve që duken deterministe, komuniteti shkencor i vitit 2025 bën thirrje për kujdes në interpretim.

Studimet e publikuara në Trends in Cognitive Sciences propozojnë një model më të balancuar, ku sinjalet paraprake të trurit nuk shihen si vendime të pakthyeshme, por si luhatje spontane që fitojnë rëndësi kur kalojnë një prag të caktuar neural.

Në këtë kontekst, vetëdija nuk shihet si një vëzhguese pasive, por si një filtër që mund të aprovojë ose të ndalojë impulset që vijnë nga proceset automatike.

Kjo i jep një kuptim të ri termit “vullnet i lirë”, duke e zhvendosur atë nga fuqia për të krijuar mendime, te fuqia për t’i menaxhuar ato.

Në hapësirën e diskursit publik dhe lëvizjeve “New Age”, shpesh qarkullojnë mite që e portretizojnë mendjen si një “marrës” të sinjaleve të jashtme apo universale, ngjashëm me një radio që kap frekuenca të gatshme.

Kjo qasje pseudoshkencore nuk gjen mbështetje në asnjë kërkim empirik kredibil.

Shkenca vërteton se mendimet janë produkte ekskluzive të arkitekturës sonë biologjike dhe ndërveprimeve sinaptike. Ideja e “marrjes” së mendimeve nga jashtë është një keqinterpretim i natyrës automatike të trurit. Fakti që një mendim shfaqet pa vullnetin tonë nuk do të thotë se ai ka ardhur nga një burim
jashtëtrupor, por thjesht dëshmon efikasitetin e mekanizmave nënvetëdijes.

Psikologjia klinike ka filluar t’i përdorë këto njohuri për të trajtuar çrregullime si ankthi dhe obsesionet.

Duke kuptuar se mendimet automatike janë pjesë normale e funksionimit të trurit, pacientët mësojnë të krijojnë një distancë kritike ndaj tyre.

Meta-analizat në JAMA Internal Medicine tregojnë se praktikat e ndërgjegjësimit ndihmojnë individët të vëzhgojnë rrjedhën e mendimeve pa u identifikuar domosdoshmërisht me to.

Ky përparim në kuptimin e mendjes e çliron individin nga barra e fajit për mendimet e padëshiruara, duke sqaruar se ato janë thjesht produkte biologjike automatike. Kjo qasje ofron një pamje më të saktë të natyrës sonë, ku njerëzorja përkufizohet si një ndërveprim i vazhdueshëm mes proceseve të pavullnetshme të trurit dhe aftësisë sonë të vetëdijshme për t’u dhënë atyre një kuptim racional.

Pyetja se kush i prodhon mendimet tona merr kështu një përgjigje të ndarë në dy nivele. Nga njëra anë është makineria biologjike e trurit, e cila punon pa ndërprerje duke gjeneruar informacion bazuar në kujtimet dhe përvojat e kaluara. Nga ana tjetër është vetëdija jonë, e cila i thur këto fragmente në një histori koherente që ne e quajmë “unë”.

Shkenca nuk e zhvlerëson rëndësinë e individit, por e vendos atë brenda një kornize reale, ku mendja nuk është një magjistar që krijon nga hiçi, por një sistem i sofistikuar që përpunon vazhdimisht realitetin në nivele të ndryshme të vetëdijes. /Vrojtuesi

Planeti, me madhësi të ngjashme me Jupiterin, u zbulua nga Teleskopi Hapësinor James Webb (JWST) i NASA-s dhe është aq i çuditshëm, sa po vë në pikëpyetje gjithçka që dimë deri tani për universin.

I quajtur PSR J2322–2650b, ky gjigant gazi ka një atmosferë ekzotike të përbërë nga karboni dhe heliumi, ndryshe nga çdo ekzoplanet tjetër i njohur. Në shtresat e sipërme të atmosferës së tij notojnë re bloze, ndërsa thellë në brendësi, këto elemente besohet se kondensohen në diamante.

Nuk rrotullohet rreth një ylli normal

Ajo që e bën këtë planet edhe më të pazakontë është fakti se nuk orbiton një yll si Dielli.

Në vend të kësaj, ai rrotullohet rreth një pulsari – një lloj ylli neutronik, pra bërthama jashtëzakonisht e dendur e një ylli të vdekur, që ka masën e Diellit të ngjeshur në përmasa sa një qytet.

I ndodhur rreth 750 vite-dritë larg Tokës, pulsari e bombardojnë vazhdimisht planetin me rreze gama dhe, përmes gravitetit ekstrem, e shtrin atë në një formë unike, të ngjashme me limonin.

Temperatura ekstreme, si askund tjetër

Kjo ndërveprim i dhunshëm krijon diferenca ekstreme temperaturash, ndër më të mëdhatë e vërejtura ndonjëherë në një planet:

rreth 650°C gjatë natës

deri në 2.030°C gjatë ditës

Edhe për standardet e ekzoplanetëve më të çuditshëm, PSR J2322–2650b është një përjashtim ekstrem.

“Çfarë dreqin është kjo?”

Në një studim të ri, pranuar për botim në revistën The Astrophysical Journal Letters, shkencëtarët përdorën JWST për të analizuar më thellë planetin – dhe zbuluan se është edhe më i çuditshëm nga sa mendohej.

Dr. Peter Gao, bashkautor i studimit nga Carnegie Earth and Planets Laboratory, tha:

“Kur morëm të dhënat, reagimi ynë i parë ishte: ‘Çfarë dreqin është kjo?’

Është krejtësisht ndryshe nga çdo gjë që prisnim.”

Nga rreth 6.000 ekzoplanetë të njohur, ky është i vetmi planet gjigant gazi që orbiton një yll neutronik – gjë që nuk është aspak e zakonshme, pasi këta yje zakonisht shkatërrojnë ose avullojnë gjithçka pranë tyre përmes gravitetit dhe rrezatimit ekstrem.

Një vit që zgjat vetëm 7.8 orë

Planeti ndodhet vetëm 1.6 milion kilometra larg pulsarit, krahasuar me 160 milion kilometra që ndajnë Tokën nga Dielli.

Kjo do të thotë se një “vit” në këtë botë të çuditshme zgjat vetëm 7.8 orë, ndërsa planeti rrotullohet me shpejtësi marramendëse rreth yllit të tij vdekjeprurës.

Atmosferë që nuk duhet të ekzistojë

Por ajo që e bën PSR J2322–2650b një anomali të vërtetë, është përbërja e atmosferës.

Dr. Michael Zhang, bashkautor nga Universiteti i Çikagos, shpjegon:

“Kjo është një lloj atmosfere planetare që askush nuk e ka parë më parë.

Në vend të molekulave të zakonshme si uji, metani apo dioksidi i karbonit, ne pamë karbon molekular, konkretisht C₂ dhe C₃.”

Kjo është jashtëzakonisht e çuditshme, sepse në temperatura kaq të larta, karboni normalisht do të lidhej me atome të tjera. Prania e tij në formë të pastër tregon se në atmosferë pothuajse nuk ka fare oksigjen apo azot.

Nga rreth 150 planetë të studiuar në detaje, asnjëri nuk ka treguar karbon molekular në atmosferë.

Si u formua ky planet? Askush nuk e di

Shkencëtarët pranojnë se nuk kanë ende asnjë shpjegim të qartë për mënyrën se si u formua ky planet.

“A u formua si një planet normal? Jo, sepse përbërja është krejtësisht ndryshe,” thotë Dr. Zhang.

“As nuk mund të jetë rezultat i zhveshjes së shtresave të një ylli, sepse bërthamat yjore nuk prodhojnë karbon të pastër.”

Teoria më e mirë aktuale sugjeron se karboni dhe oksigjeni u kristalizuan në brendësi të planetit, ndërsa ai ftohej. Kristalet e karbonit mund të kenë lundruar drejt sipërfaqes dhe të jenë përzier me helium – çfarë shkencëtarët po vëzhgojnë sot.

Por profesor Roger Romani nga Universiteti Stanford thekson se misteri mbetet:

“Diçka duhet të ketë ndodhur që të mbajë larg oksigjenin dhe azotin. Dhe pikërisht aty qëndron enigma.

Por është bukur të mos dimë gjithçka. Është kënaqësi të kesh një enigmë për ta zgjidhur.”

Si studiojnë shkencëtarët atmosferat e planetëve të largët

Për të analizuar atmosferat e ekzoplanetëve, shkencëtarët përdorin teleskopë gjigantë hapësinorë, si Hubble apo James Webb.

Këta teleskopë studiojnë dritën që kalon përmes atmosferës së planetit. Një nga metodat më të rëndësishme quhet spektroskopia e absorbimit.

Çdo gaz thith një gjatësi vale të caktuar drite, duke lënë vija të errëta në spektër, të njohura si vijat Fraunhofer, të zbuluara për herë të parë në vitin 1814.

Duke analizuar këto vija – dhe veçanërisht atë që mungon – shkencëtarët mund të zbulojnë se cilat kimikate përbëjnë atmosferën e një planeti.

Ky proces duhet të kryhet nga hapësira, sepse atmosfera e Tokës do të ndërhynte dhe do të deformonte rezultatet.

Falë kësaj metode, janë zbuluar elemente si heliumi, natriumi dhe madje oksigjeni në botë krejtësisht të huaja për ne.

Ky robot, i përshkruar në revistën Science Robotics, mund të hapë rrugën për të ardhmen e robotëve që do të përdoren brenda trupit të njeriut për trajtime mjekësore, si riparimi i indeve ose shpërndarja e barnave në zona të vështira për kirurgët.

“Ky është roboti i parë i vogël që mund të ndiejë, mendojë dhe veprojë”, tha bashkautori i studimit Marc Miskin, një profesor asistent i inxhinierisë elektrike dhe sistemeve në Universitetin e Pensilvanisë.

Roboti përdor qeliza diellore për energji dhe sistem elektrodash për të lëvizur në ujë, duke i mundësuar të “notojë”.

“Në këtë nivel, madhësia dhe buxheti i energjisë së robotit janë të krahasueshme me shumë mikroorganizma njëqelizorë,” shkroi ekipi në studim.

Ai mund të komunikojë me operatorët njerëzorë, duke dërguar informacione mbi mjedisin që ndodhet dhe duke marrë urdhra nga laptopi.

Kompjuteri i tij është dukshëm më i ngadaltë se një laptop modern, por mjaft i fuqishëm për t’iu përgjigjur ndryshimeve në mjedisin e tij, siç është temperatura.

“Ne mund t’i dërgojmë mesazhe duke i thënë se çfarë duam që të bëjë dhe ai mund të na dërgojë mesazhe për të na treguar se çfarë pa dhe çfarë bëri”, shpjegoi Miskin.

Shkencëtarët theksojnë se ky robot është ende eksperimental dhe nuk është i gatshëm për përdorim në trupin e njeriut, por brenda dhjetë vjetësh mund të shërbejë për aplikime reale mjekësore.

“Nuk do të habitem nëse brenda 10 vjetësh kemi aplikime në botën reale për këto lloj robotësh”, theksoi bashkautori David Blaauw i Universitetit të Miçiganit.

Hapi tjetër i kërkimit është të lejohet komunikimi ndërmjet robotëve të vegjël, duke krijuar një rrjet inteligjent mikroskopik brenda trupit.