Por sa nga këto janë të vërteta dhe sa janë mite?

Shkenca e bën një dallim shumë të rëndësishëm. Deti mund ta ndihmojë trupin të ndihet më mirë, por kjo nuk do të thotë se uji i kripur shëron sëmundje.

Lehtësimi i përkohshëm i dhimbjes nuk është i njëjtë me shërimin e shkakut të sëmundjes.

Te reuma, për shembull, shumë njerëz ndihen më mirë gjatë pushimeve në det. Kjo mund të ndodhë për disa arsye. Trupi lëviz më shumë, uji e mban peshën dhe nyjet nuk ngarkohen aq shumë, muskujt relaksohen, dielli ndihmon në humor dhe pushimi ul stresin. Por kripa e detit vetë nuk e ndal inflamacionin dhe nuk e riparon dëmtimin e nyjeve.

Reuma nuk është një sëmundje e vetme. Në jetën e përditshme, njerëzit e përdorin këtë fjalë për shumë dhimbje të nyjeve, shpinës, gjunjëve, duarve ose muskujve. Në mjekësi, këto mund të jenë gjendje të ndryshme.

Njëra është osteoartriti, që ndryshe quhet konsumimi i nyjeve. Kjo ndodh kur nyjet konsumohen me kalimin e viteve, nga mosha, pesha, puna e rëndë, dëmtimet ose faktorë të tjerë. Tjetra është artriti reumatoid, që është sëmundje autoimune. Kjo do të thotë se sistemi mbrojtës i trupit gabimisht sulmon nyjet dhe shkakton inflamacion. Në popull të dyja mund të quhen “reumë”, por nuk janë e njëjta gjë dhe nuk trajtohen njësoj.

Për osteoartritin, studimet tregojnë se ushtrimet në ujë mund të ndihmojnë. Uji e lehtëson lëvizjen, sepse trupi ndihet më i lehtë dhe nyjet mbajnë më pak peshë. Kjo mund të ulë dhimbjen dhe të përmirësojë lëvizjen, sidomos te njerëzit me dhimbje të gjunjëve dhe ijëve. Por efekti është zakonisht lehtësues, jo kurues.

Për artritin reumatoid, uji i detit nuk mund ta zëvendësojë trajtimin mjekësor. Kjo sëmundje kërkon kontroll te reumatologu dhe shpesh barna që e ngadalësojnë ose e kontrollojnë sëmundjen. Nëse trajtohet vetëm me metoda popullore, nyjet mund të dëmtohen më shumë me kalimin e kohës.

Një term që shpesh përmendet në studime është balneoterapia. Me fjalë të thjeshta, kjo do të thotë trajtim me banja minerale, ujëra termale, baltë terapeutike ose banja në qendra “spa”. Në popull mund të njihet si banja shëruese ose banja me ujë mineral. Disa studime kanë gjetur se këto banja mund të ndihmojnë për dhimbje dhe ngurtësi, sidomos te osteoartriti. Por provat nuk janë mjaftueshëm të forta për të thënë se ato e shërojnë reumën, shkruan Vrojtuesi.

Një term tjetër është hidroterapia. Kjo do të thotë ushtrime ose trajtim në ujë. Në jetën e përditshme mund ta kuptojmë si ushtrime në pishinë, not i kontrolluar ose lëvizje në ujë të ngrohtë. Kjo mund të jetë e dobishme për disa njerëz, sepse uji ndihmon trupin të lëvizë pa e ngarkuar shumë.

Ka edhe një term tjetër, talasoterapia. Kjo vjen nga përdorimi i ujit të detit, ajrit të detit, algave, baltës detare ose klimës bregdetare për mirëqenie.

Ndryshe mund të quhet terapi me det. Problemi është se shumë qendra e përdorin këtë si fjalë reklamuese, por jo çdo përfitim i pretenduar është i provuar
shkencërisht.

Një nga shembujt më të njohur është Deti i Vdekur. Ai ka shumë më shumë kripë dhe minerale se detet e zakonshme. Disa studime kanë treguar përmirësim të përkohshëm te psoriaza, një sëmundje e lëkurës që në popull njihet si lëkurë me pllaka të kuqe dhe luspa të bardha. Por edhe aty përfitimi nuk vjen vetëm nga kripa. Rëndësi ka edhe klima, dielli, përbërja minerale dhe qëndrimi i kontrolluar. Kjo nuk do të thotë se çdo det ka të njëjtin efekt.

Një mit tjetër është se uji i detit i shëron plagët. Kjo është një nga idetë më të rrezikshme. Uji i detit nuk është steril. Ai mund të duket i pastër, por mund të përmbajë baktere dhe ndotje të padukshme. Nëse dikush ka plagë të hapur, prerje, djegie ose lëkurë të dëmtuar, kontakti me ujë deti mund të rrisë rrezikun për infeksion.

Një bakter që përmendet shpesh në këtë kontekst është bakteri ‘Vibrio’. Ky është një lloj bakteri që mund të gjendet në ujëra të kripura ose të përziera me ujë të ëmbël, sidomos kur uji është i ngrohtë. Te shumica e njerëzve rreziku mund të jetë i ulët, por te personat me imunitet të dobët, sëmundje të mëlçisë, diabet ose plagë të hapura, infeksioni mund të bëhet serioz. Prandaj, ideja se “deti ta mbyll plagën” nuk duhet marrë si këshillë shëndetësore.

Edhe për lëkurën, e vërteta është më e ndërlikuar. Disa njerëz me puçrra, lëkurë të yndyrshme ose irritime të lehta mund të ndihen më mirë pas detit, sepse kripa e than lëkurën dhe dielli mund të japë përmirësim të përkohshëm. Por kjo nuk do të thotë se deti shëron aknet, ekzemën apo psoriazën.

Aknet, që në popull njihen si puçrra të fytyrës, lidhen me yndyrën e lëkurës, poret e bllokuara, bakteret, hormonet dhe inflamacionin. Uji i detit mund ta thajë përkohësisht lëkurën, por mund edhe ta irritojë atë. Nëse lëkura thahet shumë, trupi mund të prodhojë edhe më shumë yndyrë më pas.

Ekzema, që shpesh njihet si alergji e lëkurës, lëkurë e thatë ose kruarje kronike, mund të reagojë ndryshe nga personi në person. Te disa njerëz uji i kripur mund të duket sikur e qetëson, ndërsa te të tjerët mund ta përkeqësojë djegien, tharjen dhe kruarjen. Prandaj nuk ka një rregull të vetëm për të gjithë.

Psoriaza, që shpesh shihet si njolla të kuqe me luspa të bardha në lëkurë, mund të përmirësohet nga dielli i kontrolluar dhe disa trajtime të posaçme. Por ekspozimi i pakujdesshëm në diell mund të shkaktojë djegie dhe dëmtim të lëkurës. Deti nuk është zëvendësim i dermatologut.

Një tjetër mit lidhet me hundën dhe sinuset. Shpëlarja me ujë të kripur mund të ndihmojë në pastrimin e hundës nga mukoza, pluhuri ose alergjenët. Por këtu ka një dallim shumë të rëndësishëm. Nuk duhet përdorur ujë deti direkt. Për hundë duhet përdorur ujë i distiluar, steril ose i zier dhe i ftohur, me sasi të kontrolluar kripe. Uji i detit nuk është i sigurt për këtë përdorim.

Për fytin, gargara me ujë të ngrohtë me kripë mund të ndihmojë për lehtësim të përkohshëm të dhimbjes. Kjo nuk do të thotë se e shëron infeksionin. Nëse dhimbja e fytit shoqërohet me temperaturë të lartë, qelb në bajame, vështirësi në frymëmarrje ose zgjat disa ditë, duhet kontroll mjekësor.

Ka edhe pretendime se ajri i detit ose kripa e detit shëron astmën, bronkitin ose mushkëritë. Disa njerëz ndihen më mirë pranë detit, sepse ajri është më i lagësht, ka më pak ndotje në disa zona dhe pushimi ul stresin. Por kjo nuk do të thotë se ajri i detit shëron astmën.

Një term që përdoret për terapinë me grimca kripe është haloterapia. Në popull njihet si dhoma e kripës ose shpella e kripës. Disa studime të vogla sugjerojnë se mund të ndihmojë disa njerëz me sekrecione ose frymëmarrje të rënduar, por provat nuk janë mjaftueshëm të forta. Te disa persona me astmë, kripa e thithur
mund të irritojë rrugët e frymëmarrjes dhe të shkaktojë kollë. Prandaj nuk duhet parë si zëvendësim i pompës, inhalatorit ose trajtimit të dhënë nga mjeku.

Një mit shumë i përhapur te gratë është se rëra e nxehtë ose ulja në rërë të ngrohtë shëron “ftohjen e vezoreve”. Në mjekësi, “ftohja e vezoreve” nuk është diagnozë e saktë. Kjo shprehje përdoret në popull për dhimbje në fund të barkut, dhimbje mesi, dhimbje gjatë ciklit, urinim të shpeshtë, therje, sekrecione ose shqetësime të tjera.

Këto simptoma mund të kenë shumë shkaqe. Mund të lidhen me ciklin menstrual, infeksione urinare, infeksione gjinekologjike, ciste në vezore, endometriozë ose sëmundje inflamatore të legenit. Kjo e fundit është infeksion i organeve riprodhuese të gruas dhe nuk shërohet me rërë të ngrohtë. Nëse ka infeksion, trajtimi zakonisht kërkon antibiotikë dhe kontroll te mjeku.

Rëra e ngrohtë mund të japë ndjesi relaksimi, njësoj si një borsë me ujë të ngrohtë te barku. Ngrohtësia mund ta lehtësojë përkohësisht dhimbjen, sidomos dhimbjet menstruale. Por ajo nuk e zhduk infeksionin, nuk i trajton cistet dhe nuk i shëron problemet gjinekologjike. Madje, rëra shumë e nxehtë mund të shkaktojë djegie të lëkurës.

Edhe infeksionet urinare nuk shërohen nga uji i detit. Simptomat mund të jenë djegie gjatë urinimit, urinim i shpeshtë, dhimbje në fund të barkut ose erë e rëndë e urinës. Deti nuk e pastron fshikëzën dhe nuk i vret bakteret brenda trupit. Nëse simptomat vazhdojnë, duhet analizë urine dhe trajtim mjekësor.

Një tjetër pretendim është se uji i detit ndihmon për infeksionet vaginale. Edhe kjo nuk ka mbështetje si trajtim. Kruajtja, djegia, sekrecionet me erë ose dhimbja mund të lidhen me infeksione të ndryshme dhe kërkojnë diagnozë. Larja me ujë deti mund të irritojë zonën intime dhe të prishë ekuilibrin natyral të saj. Kjo zonë është e ndjeshme dhe nuk duhet trajtuar me metoda të rastësishme.

Disa njerëz besojnë se pirja e ujit të detit bën “detoks”, pastron trupin ose furnizon organizmin me minerale. Kjo është e rreme dhe e rrezikshme. Uji i detit ka shumë kripë. Veshkat nuk mund ta largojnë atë kripë pa humbur më shumë ujë. Prandaj pirja e ujit të detit mund ta përkeqësojë dehidratimin. Me fjalë të thjeshta, sa më shumë ujë deti pi, aq më shumë trupi mund të humbasë ujë.

Edhe ecja zbathur në rërë ka përfitime të kufizuara, por jo mrekulli. Ajo mund të aktivizojë muskujt e shputës dhe të japë ndjesi relaksimi. Por nuk shëron reumën, nervin shiatik, qarkullimin e dobët ose sëmundjet kronike. Për disa njerëz me diabet, probleme me qarkullimin ose ndjeshmëri të ulët në këmbë, ecja zbathur mund të jetë e rrezikshme, sepse mund të shkaktojë prerje, djegie ose infeksion pa u vërejtur menjëherë.

Në anën tjetër, nuk duhet kaluar në ekstrem dhe të thuhet se deti nuk ka asnjë dobi. Deti mund të jetë shumë i mirë për shëndetin në disa mënyra. Noti është aktivitet fizik i butë për nyjet. Lëvizja në ujë mund të forcojë muskujt. Pushimi mund të ulë stresin. Dielli i moderuar ndihmon trupin të prodhojë vitaminë D. Ajri i pastër dhe gjumi më i mirë gjatë pushimeve mund ta përmirësojnë mirëqenien.

Por këto janë përfitime të stilit të jetës, jo prova se uji i kripur shëron sëmundje. Ka dallim mes “më ndihmon të ndihem më mirë” dhe “ma shëron sëmundjen”.

Nga të gjitha mitet që qarkullojnë për ujin e detit, ajo që tregojnë studimet është shumë e thjeshtë. Uji i detit nuk e shëron reumën, nuk i mbyll plagët në mënyrë të sigurt, nuk shëron infeksionet, nuk zëvendëson dermatologun, gjinekologun, reumatologun apo pulmologun. Ai mund të jetë ndihmës për relaksim, lëvizje dhe lehtësim të përkohshëm të disa simptomave, por nuk është ilaç.

Për shumë njerëz, deti sjell qetësi, lëvizje më të lehtë dhe ndjesi lehtësimi. Por nëse dhimbja apo simptomat kthehen sapo përfundojnë pushimet, atëherë problemi nuk është zgjidhur. Deti mund të ndihmojë trupin të ndihet më mirë përkohësisht, por nuk e zëvendëson diagnozën dhe trajtimin mjekësor. /Vrojtuesi

Shkencëtarë nga University College London dhe Instituti Francis Crick në Britani kanë identifikuar një grup prej 14 proteinash në gjak, që mund të ndihmojë në parashikimin e rrezikut për kancer në mushkëri disa vite para se sëmundja të diagnostikohet. Zbulimi, i publikuar në revistën shkencore “Cell”, nuk nënkupton se ekziston tashmë një test i gatshëm për përdorim të përditshëm në spitale, por hap një drejtim të ri në përpjekjet për ta zbuluar më herët një nga kanceret më vdekjeprurëse në botë, transmeton Vrojtuesi.

Kanceri në mushkëri shpesh zbulohet vonë, sepse në fazat e para mund të mos japë simptoma të qarta. Kur shfaqen kollë e vazhdueshme, lodhje, dhimbje në gjoks ose vështirësi në frymëmarrje, sëmundja te shumë pacientë mund të jetë zhvilluar prej kohësh. Pikërisht kjo e bën të rëndësishëm çdo zbulim që mund të tregojë më herët se te kush po krijohet rreziku.

Në studimin e ri, studiuesit analizuan mostra gjaku nga më shumë se 48 mijë persona të përfshirë në UK Biobank, një bazë e madhe britanike të dhënash shëndetësore që ruan informacione biologjike dhe mjekësore për kërkime shkencore. Ata përdorën edhe metoda të inteligjencës artificiale, më saktë “machine
learning”, një teknikë ku kompjuteri trajnohet të gjejë modele në sasi të mëdha të dhënash.

Nga kjo analizë doli një “nënshkrim” prej 14 proteinash. Në gjuhë më të thjeshtë, fjala nënshkrim këtu nuk nënkupton një shenjë të vetme, por një kombinim treguesish biologjikë që, të marrë së bashku, mund të sinjalizojnë një gjendje të pazakontë në trup. Në këtë rast, proteinat nuk duket se vijnë drejtpërdrejt nga tumori, por nga një mjedis inflamator në mushkëri, që mund t’i paraprijë zhvillimit të kancerit.

Inflamacioni është reagimi i trupit ndaj dëmtimit, infeksionit ose irritimit. Ai është i nevojshëm për mbrojtjen e organizmit, por kur zgjat shumë ose përsëritet vazhdimisht, mund të krijojë kushte që qelizat e dëmtuara të ndryshojnë më tej. Studiuesit thonë se ndotja e ajrit, tymi i duhanit dhe faktorë të tjerë mjedisorë mund të nxisin këtë lloj inflamacioni në mushkëri.

Kjo është një pjesë e rëndësishme e studimit, sepse e zhvendos vëmendjen nga zbulimi i tumorit pasi ai është formuar, te identifikimi i një gjendjeje që mund t’i paraprijë sëmundjes. Me fjalë të tjera, synimi nuk është vetëm të gjendet kanceri më herët, por të kuptohet se kur mushkëritë po hyjnë në një fazë rreziku.

Ekipi e testoi nënshkrimin e 14 proteinave në tetë grupe të tjera të dhënash nga vende të ndryshme të botës. Sipas studiuesve, nivelet e këtij nënshkrimi ishin më të larta te personat që më vonë zhvilluan kancer në mushkëri. Kjo e bën gjetjen më të rëndësishme, sepse nuk u pa vetëm në një grup të izoluar pacientësh.

Megjithatë, ekspertët janë të kujdesshëm. Një zbulim i tillë nuk do të thotë se çdo person me këto shenja në gjak do të zhvillojë patjetër kancer. Ai tregon rrezik më të lartë, jo diagnozë të sigurt. Për ta kthyer këtë në test klinik, duhen studime të tjera, miratime rregullatore dhe vlerësim i kujdesshëm se si do
të përdorej në praktikë.

Një pjesë tjetër e studimit lidhet me mundësinë e parandalimit. Studiuesit analizuan edhe rolin e një molekule inflamatore të quajtur IL-1β. Kjo molekulë është pjesë e sistemit imunitar dhe ndihmon në ndezjen e përgjigjes inflamatore. Nëse ky proces bëhet i tepruar, mund të krijojë kushte të favorshme për zhvillimin e disa sëmundjeve.

Në këtë drejtim, vëmendja është kthyer te canakinumab, një ilaç që bllokon IL-1β dhe që është studiuar më parë në prova klinike për sëmundje të zemrës. Në analizat e të dhënave nga prova CANTOS, studiuesit raportuan se personat me nënshkrim të lartë proteinik duket se përfitonin më qartë nga bllokimi i këtij inflamacioni. Kjo nuk do të thotë se ilaçi duhet përdorur menjëherë për parandalim të kancerit në mushkëri, por tregon një rrugë të mundshme për kërkime të ardhshme.

Për publikun e gjerë, mesazhi kryesor është se shkenca po përpiqet ta kuptojë kancerin shumë më herët se momenti kur ai shihet në skaner ose jep simptoma. Nëse një test gjaku do të mund të tregonte me saktësi se cilët persona janë në rrezik të lartë, mjekët në të ardhmen do të mund t’i ndiqnin më afër këta pacientë, t’i këshillonin për ndërhyrje në stilin e jetesës ose t’i përfshinin në strategji parandaluese.

Kjo ka rëndësi të veçantë për kancerin në mushkëri, i cili mbetet shkaku kryesor i vdekjeve nga kanceri në nivel global. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, në vitin 2022 janë regjistruar rreth 2.5 milionë raste të reja dhe rreth 1.8 milionë vdekje nga kjo sëmundje.

Zbulimi i ri nuk e zëvendëson kujdesin klasik shëndetësor, kontrollet e rekomanduara apo shmangien e faktorëve të njohur të rrezikut, si duhani dhe ndotja. Por ai jep një ide më të qartë se si mund të duket mjekësia parandaluese në vitet e ardhshme. Në vend që kanceri të kërkohet vetëm pasi të ketë nisur të rritet, mjekët mund të kenë një ditë mundësi të lexojnë në gjak shenjat e para të rrezikut dhe të ndërhyjnë para se sëmundja të marrë formë. /Vrojtuesi

Ky identitet bën pjesë në spektrin aseksual dhe përshkruan njerëzit që nuk e përjetojnë tërheqjen seksuale në mënyrën që zakonisht konsiderohet “normale” apo e pritshme. Ata mund të ndiejnë tërheqje seksuale, por jo shpesh, jo domosdoshmërisht me intensitet të lartë dhe jo në çdo marrëdhënie.

Në thelb, “graysexual” do të thotë të jesh në një zonë gri mes aseksualitetit dhe tërheqjes seksuale të zakonshme. Nga njëra anë është aseksualiteti, ku tërheqja seksuale mungon ose është shumë e kufizuar. Nga ana tjetër është alloseksualiteti, term që përdoret për njerëzit që e përjetojnë tërheqjen seksuale në mënyrë më të rregullt.

Graysexualiteti qëndron diku në mes

Për një person graysexual, tërheqja seksuale mund të ndodhë shumë rrallë. Për dikë tjetër, ajo mund të shfaqet vetëm në një lidhje të veçantë, në një moment të caktuar, ose kur ekziston një ndjenjë e fortë sigurie dhe afërsie. Për disa, ajo mund të jetë aq e dobët sa nuk luan rol qendror në mënyrën si e ndërtojnë një marrëdhënie, shkruan Vrojtuesi.

Kjo nuk do të thotë se personat graysexual nuk duan lidhje, nuk duan afërsi, nuk dashurojnë ose nuk mund të krijojnë marrëdhënie të qëndrueshme. Shpesh keqkuptimi nis pikërisht këtu. Tërheqja seksuale nuk është e njëjta gjë me dashurinë, përkushtimin, intimitetin emocional apo nevojën për të qenë pranë dikujt.

Një person mund të dojë shumë dikë, të kërkojë afërsi, të ndërtojë lidhje romantike, madje edhe të martohet, por përsëri të mos e përjetojë tërheqjen seksuale shpesh ose në mënyrë të zakonshme. Për këtë arsye, termi “graysexual” për shumë njerëz nuk është thjesht etiketë, por një mënyrë për ta shpjeguar më qartë veten.

Në komunitetet online përdoren edhe terma të tjerë si “gray-A”, “grey-ace” ose “gray-ace”. Të gjitha lidhen me të njëjtën ide: seksualiteti nuk është gjithmonë bardh e zi. Për disa njerëz, përvoja është më e rrallë, më e kushtëzuar dhe më e ndërlikuar sesa pritjet tradicionale.

Një dallim i rëndësishëm është edhe ai mes graysexual dhe demisexual. Një person demisexual zakonisht ndien tërheqje seksuale vetëm pasi krijon një lidhje të fortë emocionale me dikë. Te graysexualiteti, lidhja emocionale mund të ketë rol, por nuk është gjithmonë kushti kryesor. Te disa njerëz, tërheqja thjesht ndodh rrallë. Te të tjerë, ajo varet nga situata, personi, konteksti ose gjendja emocionale.

Ekspertët e shëndetit seksual e theksojnë se graysexualiteti nuk duhet ngatërruar me celibatin. Celibati është zgjedhje për të mos pasur marrëdhënie seksuale. Graysexualiteti lidhet me mënyrën se si një person e përjeton tërheqjen seksuale, pavarësisht nëse është apo jo në një lidhje.

Po ashtu, nuk është automatikisht mungesë libidoje apo shenjë e një problemi shëndetësor. Libidoja lidhet më shumë me dëshirën fizike, ndërsa tërheqja seksuale lidhet me mënyrën se si dikush ndihet ndaj një personi tjetër. Këto dy gjëra mund të mos përputhen gjithmonë.

Terapistja e licencuar për martesën dhe familjen, Shadeen Francis, ka shpjeguar për Men’s Health se njerëzit që identifikohen si graysexual shpesh e përshkruajnë veten si persona që e përjetojnë tërheqjen “vetëm herë pas here” ose “vetëm në kontekste të caktuara”. Për disa, disa forma intimiteti mund të jenë të pranueshme, ndërsa të tjera mund të mos ndihen të natyrshme.

Kjo është arsyeja pse biseda për graysexualitetin është bërë më e dukshme në rrjete sociale dhe në forume. Shumë njerëz po gjejnë fjalë për diçka që më parë mund ta kenë përjetuar në heshtje, pa ditur si ta shpjegonin. Për ta, njohja e këtij termi nuk krijon një identitet të ri, por i jep emër një përvoje që ka ekzistuar prej kohësh.

Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Nuk ka ende të dhëna të sakta që tregojnë se sa njerëz në botë identifikohen si graysexual. Ajo që mund të thuhet me më shumë siguri është se dukshmëria e këtij termi është rritur. Njerëzit flasin më hapur për mënyrat e ndryshme se si e përjetojnë tërheqjen, marrëdhëniet dhe intimitetin.

Një nga studimet më të cituara për aseksualitetin, i publikuar nga studiuesi Anthony F. Bogaert në vitin 2004, vlerësonte se rreth 1 për qind e kampionit të analizuar në Britani raportonte mungesë të tërheqjes seksuale. Studimi nuk e mat graysexualitetin në mënyrë specifike, por shpesh përdoret si pikë reference për të kuptuar se përvoja aseksuale nuk është e izoluar.

Graysexualiteti mbetet një temë që kërkon më shumë hulumtim dhe më shumë saktësi në raportim. Por një gjë është e qartë: mënyra se si njerëzit e përjetojnë tërheqjen nuk është gjithmonë e njëjtë. Për disa, përgjigjja nuk është as “po” e plotë, as “jo” e plotë. Është një hapësirë në mes, që për shumë njerëz më në fund ka marrë një emër. /Vrojtuesi

Rreth 1.2 miliardë njerëz në mbarë botën vuajnë nga çrregullime mendore, një shifër kjo që shënon një rritje prej 95.5% që nga viti 1990 deri në vitin 2023. Të dhënat vijnë nga një studim i ri i publikuar të enjten në revistën shkencore “The Lancet“, i cili zbulon se ankthi dhe depresioni përbëjnë barrën më të madhe të këtyre patologjive globale.

Kjo rritje vjen si pasojë e një ndërthurjeje mes përmirësimit të diagnostikimit, rritjes së popullsisë dhe presioneve në rritje socio-ekonomike të dekadave të fundit.

Sipas raportimit të CNN, rritjet më të theksuara janë regjistruar pikërisht te ankthi dhe depresioni, të cilat ishin edhe gjendjet më të përhapura gjatë vitit 2023. Në vend të tretë renditen çrregullimet e personalitetit, të cilat zhvillohen të pavarura nga përdorimi i substancave, transmeton Vrojtuesi.

Pjesë e kësaj analize ishin edhe 12 çrregullime të tjera, përfshirë skizofreninë, spektrin e autizmit, çrregullimin e vëmendjes dhe hiperaktivitetit (ADHD), si dhe çrregullimet e të ushqyerit.

Të dhënat tregojnë se ankthi ka pësuar një rritje globale prej 158%, ndërsa depresioni është shtuar me 131% në krahasim me fillimin e viteve ’90.

Sëmundjet më pak të shpeshta në popullatë ishin anoreksia, bulimia dhe skizofrenia. Megjithatë, studiuesit sqarojnë se këto gjendje nuk janë të rralla, pasi gjatë vitit 2023 numëruan përkatësisht rreth 4 milionë, 14 milionë dhe 26 milionë raste në të gjithë botën.

Autori kryesor i studimit vuri në dukje ndërlikueshmërinë e shkaqeve që fshihen pas këtyre shifrave të larta dhe theksoi nevojën për veprim urgjent.

“Isha sinqerisht i shokuar nga përmasat e këtij fenomeni. Këtu ndërhyjnë shumë faktorë dhe është e vështirë t’i ndajmë të gjithë nga njëri-tjetri, prandaj adresimi i këtyre rreziqeve kërkon një lidership kolektiv në nivel global,” u shpreh Dr. Damian Santomauro, profesor në Universitetin e Queensland në Australi.

Demografia e këtyre çrregullimeve tregon dallime të qarta. Shumica e problemeve të shëndetit mendor regjistrohen më shpesh te gratë. Nga ana tjetër, autizmi, ADHD-ja, çrregullimet e sjelljes dhe ato të personalitetit rezultojnë dukshëm më të përhapura te burrat dhe djemtë.

Studimi hedh dritë edhe mbi ndikimin e gjatë të pandemisë Covid-19. Normat e ankthit dhe depresionit ishin tashmë në rritje para krizës shëndetësore. Por, gjatë dhe pas pandemisë, depresioni u rrit dhe nuk është rikthyer më në nivelet e mëparshme, ndërsa ankthi arriti kulmin dhe mbeti në shifra të larta përgjatë vitit 2023.

Ky hulumtim masiv bazohet në të dhënat e Studimit të Barrës Globale të Sëmundjeve (GBD), i udhëhequr nga Universiteti i Uashingtonit. Pavarësisht saktësisë së të dhënave, studiuesit pranojnë se mosraportimi i rasteve mbetet një sfidë reale në terren.

“Këto përllogaritje trajtojnë problemin e nënraportimit dhe aktualisht janë vlerësimet më të mira që kemi në dispozicion. Këto shifra janë aq afër realitetit global sa mund të arrijmë të masim,” theksoi Paul Bolton, shkencëtar në Universitetin Johns Hopkins.

Një gjetje thelbësore e këtij raporti është zhvendosja e moshës më të prekur. Historikisht, barra kryesore e sëmundjeve mendore rëndonte mbi moshën e mesme. Tani, sipas të dhënave të GBD-së, kulmi i rasteve po regjistrohet në grupmoshën 15 deri në 19 vjeç. Kjo periudhë është jetike për zhvillimin e trurit dhe aftësive sociale, dhe çdo ndërprerje e këtij zhvillimi sjell pasoja afatgjata.

Ekspertët shpjegojnë se kjo fazë e jetës është kritike, dhe ndërsa zvogëlimi i stigmës ka rritur numrin e vizitave te specialistët, rrethanat e jashtme mbeten faktori kryesor rëndues.

“Stigma ndaj sëmundjeve mendore është reduktuar ndjeshëm dhe njerëzit janë më të gatshëm të flasin hapur për to. Por, nëse bëjmë një hap pas dhe shikojmë kushtet aktuale në të cilat po jetojnë njerëzit, rritja e shifrave fatkeqësisht nuk përbën asnjë surprizë,” theksoi Dr. Robert Trestman, drejtues i psikiatrisë në Shkollën e Mjekësisë në Virginia Tech.

Shkaqet që ushqejnë këto shifra janë të shumta dhe të ndërthurura. Faktorët përfshijnë instabilitetin ekonomik, traumat, kujdesin shëndetësor të papërballueshëm, konfliktet politike, pasigurinë ushqimore, diskriminimin dhe rënien e ndjeshme të lidhjeve reale sociale.

Rritja e rasteve globale përplaset drejtpërdrejt me mungesën e theksuar të investimeve në shëndetësi. Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH), në raportet e saj të fundit mbi Shëndetin Mendor Botëror, thekson se shtetet shpenzojnë mesatarisht më pak se 2% të buxhetit të tyre shëndetësor për shërbimet psikologjike.

Në vitet e ardhshme, pritet një presion në rritje ndaj qeverive për të integruar shërbimet e shëndetit mendor brenda kujdesit parësor mjekësor. Gjithashtu, sipas të dhënave nga platformat globale të shëndetësisë, po shihet një orientim i shpejtë drejt terapisë dixhitale dhe ndërhyrjeve parandaluese direkt në shkolla dhe universitete, për t’u ardhur në ndihmë të rinjve përpara se
problemet të bëhen kronike.

Përballë këtij realiteti, përgjigjja ndaj nevojave të popullatës kërkon një ristrukturim të plotë të burimeve, pasi shtimi i barrës së sëmundjeve nuk është shoqëruar me zgjerimin e shërbimeve të nevojshme.

Krahas mbështetjes mjekësore, ekspertët kërkojnë nga individët përmirësimin e faktorëve bazë të stilit të jetesës, si higjiena e gjumit dhe mbajtja e një balance të shëndetshme mes punës dhe kohës së lirë, duke e kthyer shëndetin mendor në një detyrim themelor për funksionimin e shoqërisë. /Vrojtuesi

Autoritetet shëndetësore indiane kanë nisur një operacion urgjent për izolimin e këtij virusi vdekjeprurës, pasi pesë raste të të infektuarve u zbuluan pranë Kalkutës, qytetit të tretë më të populluar në vend.

Virusi, i cili bartet nga lakuriqët e natës, ka nxitur gjurmimin e menjëhershëm të kontakteve dhe vendosjen e masave të karantinës në provincën e Bengalit Perëndimor për të parandaluar një shpërthim me potencial epidemik.

Sipas agjencisë së lajmeve Press Trust of India, zyrtarët konfirmuan se tre raste të reja infektimi u raportuan gjatë kësaj jave, transmeton Vrojtuesi.

Personat e prekur përfshijnë një mjek, një infermiere dhe një anëtar të stafit shëndetësor. Këto raste vijnë pas infektimit të dy infermierëve të tjerë, një burrë dhe një grua, të cilët kishin rezultuar pozitivë më parë.

Të gjithë të infektuarit punonin në spitalin privat “Narayana Multispecialty” në Barasat, rreth 25 kilometra në veri të Kalkutës në Indi. Narayan Swaroop Nigam, sekretari i departamentit të shëndetësisë në Indi, bëri të ditur për gazetën britanike The Telegraph se njëra nga infermieret është në gjendje kritike. Ajo shfaqi ethe të larta dhe probleme të rënda respiratore midis pragut të Vitit të Ri dhe 2 janarit.

Infermierja që ndodhet aktualisht në gjendje kome besohet se u infektua gjatë trajtimit të një pacienti me probleme akute të frymëmarrjes. Ky pacient humbi jetën përpara se të kryheshin testet specifike për virusin. Si reagim ndaj situatës, autoritetet kanë testuar 180 persona dhe kanë izoluar 20 kontakte të rrezikut të lartë, ndërkohë që frika për përhapje të mëtejshme po rritet.

Virusi Nipah transmetohet midis kafshëve dhe njerëzve, zakonisht përmes lakuriqëve të frutave ose derrave të infektuar. Ai mund të përhapet edhe përmes kontaktit të drejtpërdrejtë nga njeriu te njeriu. Lakuriqët e frutave, të cilët janë të përhapur gjerësisht në qytetet dhe zonat rurale të Indisë, shërbejnë si rezervuarë natyrorë të këtij virusi.

Simptomat e infeksionit te njerëzit fillimisht mund të mungojnë, por ato zhvillohen shpejt në probleme akute të frymëmarrjes. Shenjat përfshijnë ethe, dhimbje koke, dhimbje muskulore, të vjella dhe dhimbje fyti. Në rastet më të rënda, virusi shkakton inflamacion të trurit (encefalit), duke çuar në gjendje kome brenda 24 deri në 48 orë. Shkalla e vdekshmërisë luhatet midis 40 dhe 75 për qind, ndërkohë që ende nuk ekziston ende asnjë vaksinë apo kurë specifike.

Për shkak të rrezikut të lartë, Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) e ka klasifikuar Nipah si një patogjen prioritar. Kjo do të thotë se virusi kërkon kërkim dhe zhvillim urgjent për shkak të potencialit të tij për të shkaktuar pandemi. Ky shpërthim vjen në një kohë kur ekspertët globalë janë të shqetësuar për sëmundjet zoonotike, të cilat kalojnë nga kafshët te njerëzit, veçanërisht pas përvojës me Covid-19.

Në nivel rajonal, India ka regjistruar raste të të infektuarve me virusin Nipah thuajse çdo vit për më shumë se dy dekada. Në provincën jugore të Keralas të Indisë, virusi ka shkaktuar dhjetëra vdekje që nga viti 2018. Megjithatë, vendi i parë ku virusi Nipah u identifikua ishte Malajzia dhe Singapori në vitin 1999, duke prekur kryesisht fermerët e derrave. Që atëherë, shpërthime periodike janë regjistruar edhe në Bangladesh, ku infeksioni shpesh lidhet me konsumimin e lëngut të papërpunuar të palmave të hurmës.

Ish-presidenti i Shoqatës Mjekësore Indiane në Cochin, Rajeev Jayadevan, theksoi rëndësinë e kujdesit gjatë ndërveprimit me mjedisin.

“Infektimi i njerëzve me këtë virus është i rrallë, ku burimi më i mundshëm janë lakuriqët e natës, shpesh përmes konsumimit të ushqimeve të kontaminuara. Është jetike që popullata të shmangë zonat ku këto kafshë banojnë dhe të tregojë kujdes të shtuar me higjienën e ushqimeve që mund të jenë prekur prej tyre”, u shpreh Rajeev Jayadevan.

Për të reduktuar rrezikun, specialistët këshillojnë shmangien e kontaktit me derrat dhe lakuriqët në zonat e prekura, si dhe mospërdorimin e lëngjeve të frutave që mund të jenë kontaminuar në natyrë. Megjithëse situata në Indi mbetet nën monitorim të rreptë, deri më tani nuk janë raportuar raste të lidhura me udhëtimet në vende të tjera jashtë rajonit të prekur me virusin Nipah. /Vrojtuesi

Sipas një studimi të kryer nga Instituti Indian i Teknologjisë (IIT) në Kharagpur, konsumimi i pijeve të nxehta në këto gota mund të shoqërohet me rreziqe të padukshme për shëndetin, për shkak të çlirimit të mikroplastikave gjatë kontaktit me temperaturat e larta.

Studimi, i udhëhequr nga Prof. Sudha Goel, ka zbuluar se gotat e kartonit nuk janë të përbëra vetëm nga letra, por zakonisht janë të veshura me një shtresë të hollë plastike, kryesisht polietilen ose kopolimere të ngjashme, të cilat shërbejnë për të parandaluar depërtimin e lëngut.

Kur në këto gota derdhen pije me temperaturë 85–90 gradë Celsius, kjo shtresë plastike fillon të degradohet.

Rezultatet e hulumtimit tregojnë se brenda vetëm 15 minutash, në 100 mililitra pije të nxehtë mund të çlirohen rreth 25 mijë grimca mikroplastike, të padukshme për syrin e njeriut. Nëse një person konsumon tri gota çaji apo kafeje në ditë në gota kartoni, ekspozimi ditor mund të arrijë deri në 75 mijë grimca mikroplastike.

Hulumtimi u realizua përmes dy qasjeve eksperimentale. Në fazën e parë, studiuesit derdhën ujë ultra të pastër me temperaturë 85–90 gradë Celsius në gota kartoni tregtare dhe e lanë të qëndronte për 15 minuta. Më pas, lëngu u analizua për praninë e mikroplastikave dhe joneve që mund të kishin kaluar nga materiali i gotës.

Në fazën e dytë, gotat u ekspozuan fillimisht ndaj ujit të vakët, me temperaturë 30–40 gradë Celsius, për të ndarë me kujdes shtresën plastike nga kartoni. Kjo shtresë u analizua para dhe pas ekspozimit ndaj ujit të nxehtë, duke treguar ndryshime të dukshme në vetitë e saj fizike, kimike dhe mekanike.

Sipas ekspertëve, mikroplastikat nuk janë materiale inerte dhe mund të veprojnë si bartës të ndotësve toksikë, përfshirë metale të rënda si kadmiumi, kromi dhe paladiumi, përbërje organike hidrofobike, si dhe substanca që mund të ndërhyjnë në sistemin hormonal.

Studime të publikuara nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (WHO), Agjencia Evropiane e Kimikateve (ECHA) dhe revista shkencore si Environmental Science & Technology dhe Nature Food sugjerojnë se ekspozimi i vazhdueshëm ndaj mikroplastikave mund të lidhet me stres oksidativ, inflamacion kronik, çrregullime hormonale dhe rritje të rrezikut për sëmundje malinje, megjithëse kërkohen ende studime afatgjata te njerëzit.

Për të reduktuar ekspozimin ndaj mikroplastikave, ekspertët rekomandojnë shmangien e konsumimit të pijeve të nxehta në gota kartoni njëpërdorimshe, përdorimin e gotave prej qelqi, porcelani ose çeliku inox, si dhe kufizimin e produkteve plastike në kontakt me ushqime dhe pije të nxehta.

Ky ndryshim i vogël në përditshmëri, sipas tyre, jo vetëm që ndihmon në mbrojtjen e shëndetit, por kontribuon edhe në uljen e ndotjes mjedisore duke reduktuar mbetjet plastike njëpërdorimshe.

Sipas një studimi të publikuar në “Journal of Experimental Medicine”, ky ndryshim lidhet drejtpërdrejt me aktivitetin e neutrofileve, një lloj qelizash të bardha të gjakut që luajnë rol kyç në reagimin inflamator të trupit.

Neutrofilet janë më aktive gjatë ditës, për shkak të ritmeve cirkadiane, “ora biologjike” që rregullon funksionet e organizmit.

Gjatë një infarkti, këto qeliza reagojnë për të riparuar dëmin, por shpesh e teprojnë, duke shkaktuar inflamacion të madh që dëmton edhe indet e shëndetshme të zemrës.

Studiuesit kanë zbuluar se pothuajse gjysma e dëmtimit të zemrës pas një ataku vjen pikërisht nga ky inflamacion i tepruar.

Analiza e të dhënave nga mijëra pacientë në Spanjë tregoi se infarktet gjatë natës shoqërohen me dëmtime më të vogla, pasi neutrofilet janë më pak agresive.

Studiuesit më pas konfirmuan se te minjtë, ashtu si te njerëzit, sulmet në zemër në orët e para të mëngjesit shkaktojnë dëme më të gjera në zemër, pikërisht për shkak të aktivitetit të shtuar të neutrofileve në këtë kohë të ditës.

Shkencëtarët testuan edhe një molekulë eksperimentale, ATI2341, që imiton një përbërës të prodhuar natyrshëm nga trupi ynë gjatë natës.

Ai synon një receptor në sipërfaqen e neutrofileve dhe ndryshon sjelljen qelizore të qelizave të bardha të gjakut, duke i vënë ato në një gjendje më pak aktive.

Kjo lejon që inflamacioni të rregullohet pa kompromentuar sistemin imunitar.

Sipas autorëve të studimit, bllokimi i ritmeve cirkadiane të neutrofileve jo vetëm që mbrojti zemrat e minjve, por gjithashtu përmirësoi reagimin e tyre ndaj patogjenëve të caktuar dhe uli proceset e tjera të dëmshme inflamatore.

Gjetjet mund të hapin rrugën për terapi të reja për të mbrojtur organet e brendshme nga dëmtimet e shkaktuara nga inflamacioni i tepërt.

Arsyeja është e thjeshtë – ato mund të irritojnë mukozën e stomakut, të shkaktojnë rritje të papritura të sheqerit në gjak ose të çojnë në shqetësime të tilla si urth, të përziera dhe dobësi.

Nutricionistët thonë se duhet të shmangni llojet e mëposhtme të pijeve me stomak bosh.

Kafeja – Ndërsa është një nga zgjedhjet më të zakonshme të mëngjesit, është gjithashtu një nga më problematiket kur konsumohet me stomak bosh. Rrit sekretimin e acidit në stomak, i cili mund të shkaktojë urth, dhimbje stomaku dhe acarim afatgjatë të stomakut. Përveç kësaj, kafeja me stomak bosh mund të rrisë ndjenjat e nervozizmit dhe të rrisë rrahjet e zemrës. Ekspertët rekomandojnë që të hani të paktën një meze të vogël para gllënjkës së parë.

Alkooli – me stomak bosh absorbohet në gjak shumë më shpejt, që do të thotë një efekt më i fortë dhe më i shpejtë. Kjo mund të çojë në marramendje, të përziera, një rënie të menjëhershme të sheqerit në gjak dhe një ngarkesë më të madhe në mëlçi.

Pije të gazuara – Pijet e gazuara, përfshirë ujin mineral, mund të shkaktojnë fryrje dhe shqetësim kur konsumohen me stomak bosh. Acidet dhe sheqernat e irritojnë më tej stomakun.

Lëngjet e frutave (sidomos ato të agrumeve) – Edhe pse konsiderohen të shëndetshme, lëngjet e frutave janë të pasura me acide dhe sheqerna natyralë. Me stomak bosh, ato mund të shkaktojnë acarim të stomakut dhe një rritje të papritur të glukozës në gjak, e ndjekur nga një rënie e energjisë.

Pijet energjike – Kombinimi i kafeinës, sheqerit dhe stimuluesve të tjerë i bën pijet energjike një zgjedhje veçanërisht të keqe me stomak bosh. Ato mund të shkaktojnë palpitacione të zemrës, nervozizëm dhe një rënie të menjëhershme të energjisë.

Një stomak bosh është i ndjeshëm dhe ajo që pimë mund të ndikojë ndjeshëm në shëndetin dhe mirëqenien tonë të përgjithshme gjatë gjithë ditës. Zgjedhja më e sigurt në mëngjes është një gotë me ujë ose një çaj bimor i butë, ndërsa pijet e tjera duhet të lihen për gjatë ose pas vakteve. Ndryshimet e vogla në zakone mund të bëjnë një ndryshim të madh në tretje dhe mirëqenien e përgjithshme të trupit.

Recesioni i mishrave të dhëmbëve ndodh kur ata zhvishen ose të tërhiqen nga dhëmbët tuaj, duke zbuluar më shumë rrënjën e dhëmbit tuaj.

Ka shumë shkaqe që sjellin recesionin e mishrave të dhëmbëve, siç është sëmundja parodontale, ndryshimet hormonale, shtatzënia, e madje edhe larja e dhëmbëve tuaj me agresivitet.

Nëse keni frikë se keni recesionin e mishrave të dhëmbëve, provoni disa prej këtyre ilaçeve natyrale:

Aloe Vera

Xheli i aloe verës mund t’ju ndihmojë të lehtësoni dhimbjet e mishit të dhëmbëve. Mjafton ta përhapni atë në furçën tuaj të dhëmbëve dhe ta aplikoni përpara se ta lani.

Çaji i gjelbër

Pirja e çajit të gjelbër mund të zvogëlojë inflamimin, të kufizojë rritjen e baktereve dhe të parandalojë sëmundjet parodontale.

Vaj limoni

Vaj limoni është pronë anti-bakteriale dhe anti-septike. Ai mund të përdoret si një gargarë për të shtuar shëndetin e mishit të dhëmbëve.

Megjithatë, me disa rregullime të thjeshta, është e mundur të ruani një peshë të shëndetshme edhe gjatë pjesës më të ftohtë të vitit.

Mishi i lehtë si gjoksi i pulës është një zgjedhje e shkëlqyer për ditët e dimrit, ashtu si edhe vaktet me bazë thjerrëzash ose perimesh. Sallatat dimërore me erëza, perime të ngrohta dhe bishtajore ofrojnë shumë lëndë ushqyese dhe sigurojnë ngopje afatgjatë, gjë që mund të ndihmojë në ruajtjen e një diete të ekuilibruar.

Pijet e nxehta janë më të zakonshme në dimër, por ato shpesh përmbajnë shumë sheqer, veçanërisht çokollata e nxehtë, kafeja e shijshme ose çajrat me aromë. Pije të tilla mund të rrisin ndjeshëm marrjen totale të kalorive. Alternativa më të shëndetshme janë çajrat pa sheqer ose kafeja e zezë pa aditivë.

Edhe pse është më e vështirë të jesh aktiv në dimër, është e rëndësishme të mbash të paktën një minimum lëvizjeje. Nuk kërkohet stërvitje intensive – edhe 15 minuta ecje e shpejtë në ditë mund të kontribuojnë ndjeshëm në shëndet. Nëse dita juaj është plot me detyrime, një shëtitje e shkurtër gjatë pushimit të drekës mund të jetë mjaft e mjaftueshme. Përveç ndihmës në kontrollin e peshës, ushtrimet kanë një efekt pozitiv në humor dhe ndihmojnë në ruajtjen e niveleve të vitaminës D, gjë që është veçanërisht e rëndësishme në muajt e dimrit.

Mëngjesi është i rëndësishëm për ruajtjen e energjisë gjatë gjithë ditës, dhe është veçanërisht e rëndësishme të shmangni vaktet e mëngjesit që janë të pasura me sheqer dhe karbohidrate të thjeshta. Në vend të ëmbëlsirave dhe ushqimit të shpejtë, rekomandohet të hani një mëngjes të pasur me proteina, siç janë vezët, avokado ose djathi me pak yndyrë. Ky lloj vakti ofron një ndjesi ngopjeje afatgjatë, zvogëlon nevojën për ushqime të lehta dhe ndihmon në ruajtjen e një oreksi të qëndrueshëm.